Δομή του κυκλοφορικού συστήματος

Το σώμα μας αποτελείται από δισεκατομμύρια κύτταρα. Καθένα από αυτά χρειάζεται συνεχώς θρεπτικές ουσίες και οξυγόνο για να ζει και να λειτουργεί, ενώ παράλληλα παράγει άχρηστες ουσίες τις οποίες πρέπει να αποβάλει. Πώς όμως φτάνουν οι ουσίες αυτές σε κάθε γωνιά του σώματός μας, ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα κύτταρα των δαχτύλων των ποδιών; Την τεράστια αυτή δουλειά της μεταφοράς την αναλαμβάνει το κυκλοφορικό σύστημα. Στην υποενότητα αυτή θα γνωρίσουμε ποια όργανα το αποτελούν, πού βρίσκονται και ποια είναι η βασική του αποστολή. 🫀

Σε ποιο σύστημα ανήκει η καρδιά και πού βρίσκεται

Η καρδιά είναι το κεντρικό όργανο του κυκλοφορικού συστήματος. Πρόκειται για ένα από τα οργανικά συστήματα του ανθρώπινου οργανισμού, όπως είναι το πεπτικό, το αναπνευστικό ή το νευρικό σύστημα. Κάθε οργανικό σύστημα είναι μια ομάδα οργάνων που συνεργάζονται για να επιτελέσουν μια συγκεκριμένη λειτουργία· η λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος είναι η κυκλοφορία, δηλαδή η μεταφορά ουσιών μέσα στο σώμα.

Η καρδιά εντοπίζεται μέσα στον θώρακα, στο κέντρο του στήθους, ανάμεσα στους δύο πνεύμονες και ελαφρώς μετατοπισμένη προς τα αριστερά. Προστατεύεται από τα οστά του θώρακα (τα πλευρά και το στέρνο), τα οποία λειτουργούν σαν ένα φυσικό «κλουβί» που την περιβάλλει.

Τα όργανα του κυκλοφορικού συστήματος

Το κυκλοφορικό σύστημα αποτελείται από την καρδιά και από ένα εκτεταμένο δίκτυο αγγείων μέσα στα οποία κυκλοφορεί το αίμα. Τα κύρια όργανά του είναι:

• Η καρδιά ❤️: ένα μυϊκό όργανο που λειτουργεί σαν αντλία. Με τις συνεχείς συσπάσεις της (τους χτύπους της) σπρώχνει το αίμα και το αναγκάζει να κινείται σε όλο το σώμα.
• Οι αρτηρίες: τα αγγεία που μεταφέρουν το αίμα από την καρδιά προς τα διάφορα όργανα και μέρη του σώματος.
• Οι φλέβες: τα αγγεία που μεταφέρουν το αίμα από τα όργανα και τα μέρη του σώματος πίσω προς την καρδιά.
• Τα τριχοειδή αγγεία: πολύ λεπτά αγγεία που συνδέουν τις αρτηρίες με τις φλέβες. Βρίσκονται ανάμεσα στα κύτταρα, σε κάθε ιστό του σώματος.

Αν φανταστούμε την πορεία του αίματος, αυτό ξεκινά από την καρδιά, ταξιδεύει μέσα από τις αρτηρίες, φτάνει στα λεπτότατα τριχοειδή αγγεία μέσα στους ιστούς και από εκεί επιστρέφει, μέσω των φλεβών, ξανά πίσω στην καρδιά, ώστε ο κύκλος να ξεκινήσει από την αρχή.

Γιατί ονομάζονται αιμοφόρα αγγεία

Οι αρτηρίες, οι φλέβες και τα τριχοειδή αγγεία ονομάζονται όλα μαζί αιμοφόρα αγγεία. Η λέξη «αιμοφόρα» προέρχεται από τις λέξεις «αίμα» και «φέρω» (που σημαίνει μεταφέρω, κουβαλάω). Ονομάζονται λοιπόν έτσι επειδή είναι τα αγγεία μέσα από τα οποία μεταφέρεται (φέρεται) το αίμα σε όλο το σώμα. Είναι δηλαδή οι «σωλήνες» ή οι «δρόμοι» μέσα από τους οποίους ταξιδεύει το αίμα.

Η βασική λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος

Πολλοί άνθρωποι έχουν λανθασμένες εντυπώσεις για το τι ακριβώς κάνει η καρδιά. Ένας από αυτούς είναι και ο κ. Ευριπίδης, ένας ασθενής που επισκέπτεται τον καρδιολόγο του με πόνο στο στήθος και εύκολη κόπωση. Όταν ο γιατρός τον ρωτά τι δουλειά κάνει η καρδιά, εκείνος απαντά ότι «η καρδιά καθαρίζει το αίμα». Αυτό όμως δεν είναι σωστό.

Η βασική λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος είναι η μεταφορά ουσιών σε όλο το σώμα. Το αίμα, κινούμενο μέσα στα αγγεία χάρη στην άντληση της καρδιάς, λειτουργεί σαν ένα μεταφορικό μέσο που φτάνει σε κάθε κύτταρο. Ας το σκεφτούμε σε συνδυασμό με όσα ήδη γνωρίζουμε για το πεπτικό σύστημα: το πεπτικό σύστημα διασπά την τροφή σε απλές θρεπτικές ουσίες, οι οποίες περνούν στο αίμα. Στη συνέχεια το κυκλοφορικό σύστημα αναλαμβάνει να μοιράσει αυτές τις θρεπτικές ουσίες σε όλα τα κύτταρα του σώματος, τα οποία τις χρειάζονται για να ζήσουν.

Με άλλα λόγια, το κυκλοφορικό σύστημα συνδέει όλα τα υπόλοιπα συστήματα του σώματος μεταξύ τους, μεταφέροντας:

• προς τα κύτταρα: τις χρήσιμες ουσίες που χρειάζονται (θρεπτικές ουσίες και οξυγόνο),
• από τα κύτταρα: τις άχρηστες ουσίες που πρέπει να απομακρυνθούν και να αποβληθούν από τον οργανισμό.

Ποιες ουσίες μεταφέρονται με το αίμα

Το αίμα μεταφέρει διαρκώς πολλές διαφορετικές ουσίες, άλλες προς τα κύτταρα και άλλες από τα κύτταρα. Στις σημαντικότερες ανήκουν:

• Το οξυγόνο $O_2$: το παραλαμβάνει το αίμα από τους πνεύμονες και το μεταφέρει προς όλα τα κύτταρα, τα οποία το χρειάζονται για να παράγουν ενέργεια.
• Οι θρεπτικές ουσίες: όπως τα σάκχαρα (π.χ. η γλυκόζη), τα αμινοξέα και άλλες, οι οποίες προέρχονται από την τροφή και μεταφέρονται προς τα κύτταρα.
• Το διοξείδιο του άνθρακα $CO_2$: παράγεται από τα κύτταρα ως άχρηστη ουσία και μεταφέρεται από αυτά προς τους πνεύμονες, για να αποβληθεί με την αναπνοή.
• Άλλες άχρηστες ουσίες: παραλαμβάνονται από τα κύτταρα και μεταφέρονται προς τα όργανα που θα τις απομακρύνουν από το σώμα.

Έτσι, το αίμα κάνει μια συνεχή «διπλή» δουλειά: παραδίδει στα κύτταρα ό,τι χρειάζονται και ταυτόχρονα παραλαμβάνει από αυτά ό,τι πρέπει να απομακρυνθεί.

Η ανακάλυψη της κυκλοφορίας του αίματος: Ουίλιαμ Χάρβεϊ

Η δομή και η λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, δεν ήταν πάντα γνωστές. Έγιναν κατανοητές στον 17ο αιώνα, χάρη κυρίως στον Άγγλο γιατρό Ουίλιαμ Χάρβεϊ (William Harvey, 1578–1657), ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο κυκλοφορεί το αίμα.

Πριν τον 17ο αιώνα, οι άνθρωποι είχαν εντελώς διαφορετικές και λανθασμένες απόψεις για το αίμα. Πίστευαν ότι το αίμα παραγόταν συνεχώς στο ήπαρ (το συκώτι) από την τροφή και ότι στη συνέχεια «καταναλωνόταν» από το σώμα, χωρίς να επιστρέφει ποτέ πίσω. Σύμφωνα δηλαδή με την παλιά αυτή αντίληψη, το αίμα κινούνταν σε μία μόνο κατεύθυνση και δεν έκανε κύκλο.

Ο Ουίλιαμ Χάρβεϊ, μέσα από προσεκτικές παρατηρήσεις και πειράματα, απέδειξε ότι αυτό δεν ισχύει. Οι νέες ιδέες και γνώσεις που πρόσφερε στην ανθρωπότητα ήταν κυρίως οι εξής:

• Το αίμα κυκλοφορεί, δηλαδή κινείται συνεχώς μέσα σε ένα κλειστό δίκτυο αγγείων και επιστρέφει ξανά στο σημείο από όπου ξεκίνησε, κάνοντας έναν συνεχή κύκλο.
• Η καρδιά λειτουργεί σαν αντλία: με τις συσπάσεις της είναι εκείνη που ωθεί το αίμα και το θέτει σε κίνηση.
• Το αίμα βγαίνει από την καρδιά μέσω των αρτηριών και επιστρέφει σε αυτήν μέσω των φλεβών, ενώ η ίδια ποσότητα αίματος ανακυκλώνεται ξανά και ξανά αντί να καταναλώνεται.

Γιατί έχει σημασία η υγεία του κυκλοφορικού συστήματος

Επιστρέφοντας στην περίπτωση του κ. Ευριπίδη, τώρα μπορούμε να καταλάβουμε γιατί ο γιατρός τού είχε συστήσει να σταματήσει το κάπνισμα, να τρέφεται υγιεινά και να ασκείται. Αφού η βασική δουλειά του κυκλοφορικού συστήματος είναι να μεταφέρει οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες σε όλα τα κύτταρα, η καλή του λειτουργία είναι ζωτικής σημασίας για ολόκληρο τον οργανισμό.

Συνήθειες όπως το κάπνισμα και η κακή, λιπαρή διατροφή βλάπτουν τα αιμοφόρα αγγεία και την καρδιά. Όταν τα αγγεία δεν λειτουργούν σωστά, το αίμα δυσκολεύεται να κυκλοφορήσει και τα κύτταρα δεν παίρνουν αρκετό οξυγόνο. Αυτό εξηγεί συμπτώματα όπως η εύκολη κόπωση και ο πόνος στο στήθος που ένιωθε ο κ. Ευριπίδης. Γι' αυτό, η φροντίδα του κυκλοφορικού συστήματος μέσω ενός υγιεινού τρόπου ζωής προστατεύει τη συνολική μας υγεία. 🚭🥗🏃