Τι κάνουν οι ζωντανοί οργανισμοί; 🌱

Κοίταξε γύρω σου: ένα σκυλί που τρέχει, ένα δέντρο στην αυλή, μια πέτρα, ένα ποδήλατο, ένα ξερό φύλλο στο έδαφος. Όλα αυτά είναι «σώματα», δηλαδή αντικείμενα που υπάρχουν στη φύση. Όμως δεν είναι όλα ίδια. Άλλα από αυτά έχουν ζωή και άλλα όχι. Σε αυτό το μάθημα θα μάθουμε πώς ξεχωρίζουμε τα σώματα που έχουν ζωή από εκείνα που δεν έχουν, καθώς και ποιες είναι οι λειτουργίες που χαρακτηρίζουν κάθε ζωντανό οργανισμό.

Τρεις κατηγορίες σωμάτων

Όλα τα σώματα που υπάρχουν στη φύση μπορούμε να τα χωρίσουμε σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το αν έχουν ή είχαν ζωή:

• Σώματα που έχουν ζωή. Είναι οι ζωντανοί οργανισμοί, όπως ένα σκυλί, ένα ψάρι, ένα δέντρο, ένα λουλούδι ή ένας άνθρωπος. Αυτή τη στιγμή είναι ζωντανά.
• Σώματα που δεν έχουν ζωή και δεν είχαν ποτέ ζωή. Είναι αντικείμενα που ποτέ δεν υπήρξαν ζωντανά, όπως μια πέτρα, ένα ποδήλατο, ένα αυτοκίνητο, το νερό ή ένα μεταλλικό κουτί.
• Νεκρά σώματα. Είναι σώματα που κάποτε ήταν ζωντανά, αλλά τώρα δεν είναι πια. Για παράδειγμα, ένα ξερό φύλλο, ένας κορμός κομμένου δέντρου ή ένα νεκρό έντομο. Αυτά κάποτε ζούσαν, όμως τώρα έχουν πεθάνει.

Οι σωστές λέξεις: έμβια, άβια και νεκρά σώματα

Στη Βιολογία χρησιμοποιούμε ειδικούς όρους για να περιγράψουμε αυτές τις τρεις κατηγορίες σωμάτων. Ας τους μάθουμε, γιατί θα τους συναντάμε συνέχεια:

• Τα σώματα που έχουν ζωή ονομάζονται έμβια σώματα. Είναι δηλαδή οι ζωντανοί οργανισμοί.
• Τα σώματα που δεν έχουν και δεν είχαν ποτέ ζωή ονομάζονται άβια σώματα.
• Τα σώματα που δεν έχουν τώρα ζωή, αλλά κάποτε είχαν ονομάζονται νεκρά σώματα.

Ας τα βάλουμε σε έναν πίνακα για να τα θυμόμαστε εύκολα:

Γιατί κάποιο σώμα θεωρείται έμβιο; 🐾

Πώς είμαστε σίγουροι ότι κάτι είναι ζωντανό; Δεν φτάνει να δείχνει «ζωντανό» — χρειάζεται να παρουσιάζει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, ένα σκυλί θεωρείται έμβιο σώμα γιατί τρώει, αναπνέει, μεγαλώνει και κάνει μικρά. Ένα δέντρο θεωρείται έμβιο γιατί μεγαλώνει, παίρνει θρεπτικά συστατικά και βγάζει νέα φύλλα και καρπούς. Ένας άνθρωπος είναι έμβιος γιατί τρέφεται, αναπνέει, κινείται, αναπτύσσεται και αντιδρά σε ό,τι συμβαίνει γύρω του.

Το κοινό σε όλα αυτά τα παραδείγματα είναι ότι οι ζωντανοί οργανισμοί εκτελούν κάποιες ξεχωριστές λειτουργίες που τα άβια και τα νεκρά σώματα δεν μπορούν να κάνουν. Μια πέτρα δεν τρώει, δεν μεγαλώνει και δεν κάνει «μικρές πέτρες». Ένα ξερό φύλλο δεν αναπνέει και δεν αναπτύσσεται πια. Αυτές οι λειτουργίες, λοιπόν, είναι το «κλειδί» για να καταλάβουμε ποιο σώμα είναι πραγματικά ζωντανό.

Οι λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών

Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί, από το πιο μικρό έντομο μέχρι το πιο μεγάλο δέντρο και τον άνθρωπο, παρουσιάζουν κάποιες κοινές χαρακτηριστικές λειτουργίες. Αυτές οι λειτουργίες είναι που τους ξεχωρίζουν από τα άβια και τα νεκρά σώματα. Ας τις δούμε μία-μία:

• Διατροφή 🍎 — Ο οργανισμός τρέφεται, δηλαδή παίρνει τροφή, για να πάρει την ενέργεια και τα υλικά που χρειάζεται για να ζήσει και να μεγαλώσει.
• Αναπνοή 💨 — Ο οργανισμός αναπνέει, ώστε να χρησιμοποιεί την τροφή του και να παράγει την ενέργεια που χρειάζεται.
• Απέκκριση — Ο οργανισμός αποβάλλει τις άχρηστες ουσίες που δημιουργούνται μέσα του, δηλαδή «καθαρίζει» το σώμα του από αυτά που δεν του χρειάζονται.
• Αναπαραγωγή — Ο οργανισμός δημιουργεί νέους οργανισμούς ίδιου είδους, δηλαδή κάνει απογόνους. Έτσι το είδος συνεχίζει να υπάρχει.
• Ανάπτυξη 🌿 — Ο οργανισμός μεγαλώνει με τον χρόνο, αλλάζει και αναπτύσσεται.
• Ερεθιστικότητα — Ο οργανισμός αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει γύρω του και αντιδρά σε ερεθίσματα, όπως το φως, τη θερμότητα, τον ήχο ή την αφή.
• Κίνηση — Ο οργανισμός κινείται. Τα ζώα κινούνται από τόπο σε τόπο, ενώ και τα φυτά παρουσιάζουν κινήσεις, για παράδειγμα στρέφοντας τα φύλλα τους προς το φως.

Ένα μπερδεμένο ερώτημα: είναι τα ρομπότ ζωντανά; 🤖

Ας σκεφτούμε τώρα κάτι που μπερδεύει πολλούς. Φαντάσου έναν συμμαθητή σου, τον Κώστα, που επιμένει ότι τα ρομπότ πρέπει να θεωρούνται ζωντανοί οργανισμοί. Το επιχείρημά του είναι ότι τα ρομπότ κινούνται, «βλέπουν», «ακούν», «μιλούν» και γενικά αντιδρούν σε ερεθίσματα — άρα, λέει ο Κώστας, μοιάζουν με ζωντανά όντα.

Πράγματι, ένα ρομπότ μπορεί να κάνει μερικά πράγματα που μοιάζουν με λειτουργίες της ζωής: κινείται και αντιδρά σε ερεθίσματα. Όμως αυτό δεν αρκεί για να το θεωρήσουμε ζωντανό οργανισμό. Για να είναι κάτι έμβιο σώμα, πρέπει να παρουσιάζει όλες τις χαρακτηριστικές λειτουργίες της ζωής, και όχι μόνο μία ή δύο.

Ας το σκεφτούμε: ένα ρομπότ δεν τρέφεται όπως ένας ζωντανός οργανισμός· λειτουργεί με ρεύμα ή μπαταρίες, όχι με τροφή. Δεν αναπνέει, δεν απεκκρίνει άχρηστες ουσίες, δεν αναπτύσσεται μόνο του με τον χρόνο και, το πιο σημαντικό, δεν αναπαράγεται: ένα ρομπότ δεν μπορεί να δημιουργήσει μόνο του άλλα ρομπότ-«παιδιά». Όλα τα ρομπότ τα κατασκευάζουν οι άνθρωποι. Επιπλέον, το ρομπότ δεν έχει την πολύπλοκη οργάνωση με κύτταρα που έχουν οι ζωντανοί οργανισμοί.

Επομένως, η άποψη του Κώστα δεν είναι σωστή. Το γεγονός ότι κάτι κινείται και αντιδρά σε ερεθίσματα δεν το κάνει αυτόματα ζωντανό. Ένα ρομπότ είναι μια πολύ έξυπνη μηχανή, ένα άβιο σώμα, γιατί δεν είχε ποτέ ζωή και δεν εκτελεί το σύνολο των λειτουργιών που χαρακτηρίζουν τους ζωντανούς οργανισμούς.