Το Ηλιακό Σύστημα και η Θέση της Γης

Σήκωσε τα μάτια σου μια καθαρή νύχτα και θα δεις χιλιάδες φωτεινά σημεία στον ουρανό. Πολλά από αυτά είναι μακρινά αστέρια, άλλα είναι πλανήτες και ένα από αυτά τα λαμπερά σώματα το βλέπουμε κάθε μέρα: ο Ήλιος! Σε αυτό το κεφάλαιο θα ταξιδέψουμε στο ηλιακό μας σύστημα, θα γνωρίσουμε τους πλανήτες του και θα ανακαλύψουμε ποια είναι η θέση του δικού μας πλανήτη, της Γης. 🌍☀️

Πού βρίσκεται το ηλιακό μας σύστημα;

Το ηλιακό μας σύστημα είναι ένα μικρό κομμάτι ενός τεράστιου γαλαξία. Στο σύμπαν υπάρχουν δισεκατομμύρια γαλαξίες, και κάθε γαλαξίας αποτελείται από δισεκατομμύρια αστέρια! Καταλαβαίνεις πόσο μεγάλο και εντυπωσιακό είναι το σύμπαν;

Σύμφωνα με την επικρατέστερη θεωρία, το ηλιακό μας σύστημα σχηματίστηκε πριν από περίπου $4,6$ δισεκατομμύρια χρόνια. Πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε από τη διάλυση ενός γιγάντιου μοριακού νέφους (ενός τεράστιου σύννεφου από αέρια και σκόνη), μια διαδικασία που ονομάστηκε «Μεγάλη Έκρηξη».

Από τι αποτελείται το ηλιακό σύστημα;

Στο κέντρο του ηλιακού μας συστήματος βρίσκεται ο Ήλιος. Γύρω του περιφέρονται οκτώ πλανήτες, ο καθένας στη δική του συγκεκριμένη θέση (διάταξη). Οι πλανήτες δεν κινούνται σε τέλειους κύκλους, αλλά ακολουθούν ελλειπτικές τροχιές γύρω από τον Ήλιο.

Η θέση των οκτώ πλανητών, ξεκινώντας από τον κοντινότερο προς τον Ήλιο, είναι:

1. Ερμής ☿
2. Αφροδίτη ♀
3. Γη 🌍
4. Άρης ♂
5. Δίας ♃
6. Κρόνος ♄
7. Ουρανός ♅
8. Ποσειδώνας ♆

Όμως το ηλιακό σύστημα δεν έχει μόνο τον Ήλιο και τους οκτώ πλανήτες. Υπάρχουν και πολλά άλλα ουράνια σώματα:

• Νάνοι πλανήτες: νάνος πλανήτης μικρότερα σώματα, όπως ο Πλούτωνας.
• Φυσικοί δορυφόροι: σώματα που περιφέρονται γύρω από τους πλανήτες, όπως η Σελήνη μας.
• Αστεροειδείς: μεγάλοι βράχοι που ταξιδεύουν στο διάστημα.
• Μετεωρίτες: κομμάτια πετρωμάτων που φτάνουν μέχρι την επιφάνεια ενός πλανήτη.
• Κομήτες: «παγωμένα» σώματα με μια λαμπερή ουρά, που κάποτε τα βλέπουμε στον ουρανό.

Ο Ήλιος: ο βασιλιάς του ηλιακού συστήματος ☀️

Το μεγαλύτερο σώμα του ηλιακού συστήματος είναι, με μεγάλη διαφορά, ο Ήλιος. Σκέψου ότι ο Ήλιος συγκεντρώνει το $99,86\%$ ολόκληρης της μάζας του ηλιακού συστήματος! Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι πλανήτες, οι δορυφόροι, οι αστεροειδείς και τα υπόλοιπα σώματα μαζί αποτελούν μόλις το υπόλοιπο $0,14\%$.

Ο Ήλιος είναι ένας αστέρας, δηλαδή ένα λαμπερό, αέριο ουράνιο σώμα. Παράγει τεράστια ποσά ενέργειας από αντιδράσεις που συμβαίνουν στον πυρήνα του. Χάρη σε αυτή την ενέργεια, ο Ήλιος φωτίζει και θερμαίνει τον πλανήτη μας, κάνοντας δυνατή τη ζωή στη Γη.

Πόσο μεγάλος είναι ο Ήλιος;

Ο Ήλιος είναι περίπου $109$ φορές μεγαλύτερος σε διάμετρο από τη Γη. Για να το φανταστείς καλύτερα:

Αν η Γη ήταν όσο ένας σπόρος φακής, τότε ο Ήλιος θα ήταν περίπου όσο ένας τροχός κανονικού ποδηλάτου!

Γήινοι πλανήτες και αέριοι γίγαντες

Οι οκτώ πλανήτες χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες, ανάλογα με τη θέση και τα χαρακτηριστικά τους.

Οι εσωτερικοί (γήινοι) πλανήτες

Οι τέσσερις πλανήτες που είναι πιο κοντά στον Ήλιο (Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Άρης) ονομάζονται γήινοι πλανήτες. Λέγονται έτσι επειδή μοιάζουν με τη Γη: είναι στερεοί και αποτελούνται από πετρώματα και μέταλλα.

Οι εξωτερικοί πλανήτες (αέριοι γίγαντες)

Οι τέσσερις πλανήτες που είναι πιο μακριά από τον Ήλιο (Δίας, Κρόνος, Ουρανός, Ποσειδώνας) ονομάζονται αέριοι γίγαντες. Έχουν αυτό το όνομα γιατί είναι πολύ μεγαλύτεροι από τους εσωτερικούς πλανήτες και αποτελούνται κυρίως από αέρια. Επιπλέον, οι εξωτερικοί πλανήτες έχουν δακτυλίους γύρω τους. Ιδιαίτερα εντυπωσιακοί και γνωστοί είναι οι δακτύλιοι του Κρόνου. 🪐

Ας τους συγκρίνουμε σε έναν πίνακα:

Πλανήτες με ρεκόρ

• Μικρότερος γήινος πλανήτης: ο Ερμής.
• Πλανήτης με νερό στην επιφάνειά του: η Γη (γι' αυτό και έχει ζωή!). 💧
• Μεγαλύτερος πλανήτης του ηλιακού συστήματος: ο Δίας.
• Πλανήτης με τους εντυπωσιακούς δακτυλίους: ο Κρόνος.

Η Σελήνη: ο δορυφόρος της Γης 🌙

Η Σελήνη, που τη λέμε και φεγγάρι, είναι ο δορυφόρος της Γης. Η Σελήνη κάνει δύο κινήσεις ταυτόχρονα:

• Περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της.
• Περιφέρεται γύρω από τη Γη.

Μία πλήρης περιφορά της Σελήνης γύρω από τη Γη διαρκεί $29$ μέρες.

Οι φάσεις της Σελήνης

Έχεις παρατηρήσει ότι κάθε νύχτα η Σελήνη φαίνεται λίγο διαφορετική; Άλλοτε τη βλέπουμε ολόκληρη και στρογγυλή, άλλοτε σαν μια λεπτή γραμμή και άλλοτε δεν τη βλέπουμε καθόλου. Αυτό συμβαίνει γιατί ο Ήλιος άλλοτε φωτίζει μικρότερο και άλλοτε μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας της Σελήνης, οπότε από τη Γη βλέπουμε κάθε φορά διαφορετικό μέρος του δίσκου της.

Αυτές οι αλλαγές στον φωτισμό και στις όψεις της Σελήνης όπως τη βλέπουμε από τη Γη ονομάζονται φάσεις της Σελήνης.

Λυμένες ασκήσεις

Ας εφαρμόσουμε τώρα όσα μάθαμε, απαντώντας μαζί σε μερικές ερωτήσεις.

1. Από ποια ουράνια σώματα αποτελείται το ηλιακό σύστημα;

Το ηλιακό σύστημα αποτελείται από:

• Τον Ήλιο, που βρίσκεται στο κέντρο.
• Τους οκτώ πλανήτες (Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Άρης, Δίας, Κρόνος, Ουρανός, Ποσειδώνας).
• Τους νάνους πλανήτες.
• Τους φυσικούς δορυφόρους (όπως η Σελήνη).
• Τους αστεροειδείς.
• Τους μετεωρίτες.
• Τους κομήτες.

2. Ποια είναι η θέση του Ήλιου στο ηλιακό σύστημα;

Ο Ήλιος βρίσκεται στο κέντρο του ηλιακού συστήματος. Όλοι οι πλανήτες και τα υπόλοιπα σώματα περιφέρονται γύρω του με ελλειπτικές τροχιές. Ο Ήλιος είναι το μεγαλύτερο σώμα του συστήματος, αφού συγκεντρώνει το $99,86\%$ της συνολικής μάζας.

3. Ποιες είναι οι κυριότερες διαφορές μεταξύ γήινων και αέριων πλανητών;

Οι γήινοι πλανήτες (Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Άρης) είναι οι εσωτερικοί, βρίσκονται κοντά στον Ήλιο, είναι μικρότεροι, στερεοί και αποτελούνται από πετρώματα και μέταλλα. Δεν έχουν δακτυλίους.

Οι αέριοι γίγαντες (Δίας, Κρόνος, Ουρανός, Ποσειδώνας) είναι οι εξωτερικοί, βρίσκονται μακριά από τον Ήλιο, είναι μεγαλύτεροι, αποτελούνται κυρίως από αέρια και έχουν δακτυλίους.

4. Πόσες φορές πιο μεγάλος είναι ο Ήλιος από τη Γη;

Ο Ήλιος είναι περίπου $109$ φορές μεγαλύτερος σε διάμετρο από τη Γη. Είναι τόσο τεράστιος που, αν η Γη ήταν σαν έναν σπόρο φακής, ο Ήλιος θα ήταν σαν τον τροχό ενός ποδηλάτου.

5. Ποιος είναι ο μικρότερος γήινος πλανήτης, ο πλανήτης με νερό, ο μεγαλύτερος πλανήτης και ο πλανήτης με τους δακτυλίους;

• Μικρότερος γήινος πλανήτης: ο Ερμής.
• Πλανήτης με νερό στην επιφάνειά του: η Γη.
• Μεγαλύτερος πλανήτης του ηλιακού συστήματος: ο Δίας.
• Πλανήτης που ξεχωρίζει για τους δακτυλίους του: ο Κρόνος.

Ας τα θυμηθούμε!

• Το ηλιακό μας σύστημα είναι μέρος ενός γαλαξία και σχηματίστηκε πριν από περίπου $4,6$ δισεκατομμύρια χρόνια.
• Στο κέντρο του βρίσκεται ο Ήλιος, ένας αστέρας που συγκεντρώνει το $99,86\%$ της μάζας και είναι $109$ φορές μεγαλύτερος από τη Γη.
• Γύρω από τον Ήλιο περιφέρονται οκτώ πλανήτες με ελλειπτικές τροχιές: Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Άρης, Δίας, Κρόνος, Ουρανός, Ποσειδώνας.
• Οι τέσσερις εσωτερικοί είναι γήινοι (στερεοί, από πετρώματα) και οι τέσσερις εξωτερικοί είναι αέριοι γίγαντες (μεγάλοι, από αέρια, με δακτυλίους).
• Η Σελήνη είναι ο δορυφόρος της Γης και οι διαφορετικές της όψεις λέγονται φάσεις της Σελήνης.