Δημιουργία ταμιευτήρων νερού στην Κύπρο
Είδαμε ότι στην Κύπρο συχνά δεν έχουμε αρκετό νερό για όλες μας τις ανάγκες. Γι' αυτό οι άνθρωποι φτιάχνουν ταμιευτήρες νερού, δηλαδή μεγάλες τεχνητές λίμνες που κρατούν το νερό της βροχής και των ποταμών.
Υπεύθυνο για την κατασκευή τους στην Κύπρο είναι το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων. Όμως ένας ταμιευτήρας δεν μπορεί να κατασκευαστεί οπουδήποτε! Πρέπει να επιλεγεί προσεκτικά η σωστή θέση. Σε αυτό το κεφάλαιο θα μάθουμε:
➢ Πώς επιλέγει το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων τη θέση όπου θα κατασκευαστεί ο κάθε ταμιευτήρας;
Για να διαλέξουν τη σωστή θέση, οι μηχανικοί εξετάζουν τρεις βασικούς παράγοντες:
- Α. Τη βροχόπτωση της περιοχής (πόσο βρέχει εκεί).
- Β. Το έδαφος της περιοχής (το υψόμετρο, την κλίση και την κοιλάδα του ποταμού).
- Γ. Τη συγκέντρωση του νερού (πού μαζεύεται ο περισσότερος όγκος νερού).
Ας δούμε έναν έναν αυτούς τους παράγοντες.
Α. Η βροχόπτωση στην περιοχή του ταμιευτήρα
Ο πρώτος και πιο απλός κανόνας είναι λογικός: για να γεμίσει ένας ταμιευτήρας με νερό, πρέπει να τον φτιάξουμε εκεί που βρέχει πολύ! Δεν έχει νόημα να κατασκευάσουμε μια τεράστια λίμνη σε μια ξερή, πεδινή περιοχή όπου σπάνια πέφτει βροχή.
Πού βρέχει περισσότερο στην Κύπρο;
Αν κοιτάξουμε πόσο βρέχει σε κάθε μέρος της Κύπρου, θα παρατηρήσουμε κάτι ξεκάθαρο: η βροχόπτωση αλλάζει καθώς προχωράμε από τα βουνά προς την πεδιάδα.
Η υψηλότερη βροχόπτωση στην Κύπρο πέφτει στην οροσειρά του Τροόδους, στο κέντρο του νησιού. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνουμε στα βουνά, τόσο περισσότερο βρέχει (και χιονίζει!). Αντίθετα, στην πεδιάδα της Μεσαορίας και στις παράκτιες πεδιάδες η βροχόπτωση είναι πολύ μικρότερη. Γι' αυτό και οι μεγαλύτεροι ποταμοί της Κύπρου πηγάζουν από το Τρόοδος.
✏️ Λύση δραστηριότητας — «Πού βρέχει περισσότερο στην Κύπρο;»
Περισσότερο βρέχει στην οροσειρά του Τροόδους (στα ψηλά βουνά, στο κέντρο του νησιού). Καθώς κατεβαίνουμε από τα βουνά προς την πεδιάδα και τις ακτές, η βροχόπτωση μειώνεται σιγά σιγά.
Γιατί λαμβάνεται υπόψη η βροχόπτωση;
✏️ Λύση δραστηριότητας — «Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες σε περιοχές όπου…»
Α. Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες νερού σε περιοχές όπου βρέχει πολύ (δηλαδή κοντά στην οροσειρά του Τροόδους). Έτσι εξασφαλίζεται ότι θα πέφτει μεγάλη ποσότητα βροχής, το νερό θα ρέει στους ποταμούς και ο ταμιευτήρας θα γεμίζει με άφθονο νερό. Αν τον χτίζαμε εκεί που βρέχει λίγο, η λίμνη θα έμενε σχεδόν άδεια και το τεράστιο έργο θα ήταν άχρηστο.
Β. Το έδαφος στην περιοχή του ταμιευτήρα
Ο δεύτερος παράγοντας είναι πώς είναι το έδαφος της περιοχής. Το έδαφος δεν είναι παντού ίδιο: άλλού είναι ψηλό και απότομο (βουνά) και αλλού χαμηλό και ομαλό (πεδιάδες). Θα εξετάσουμε δύο πράγματα για το έδαφος: (Ι) το υψόμετρο και την κλίση του, και (ΙΙ) την κοιλάδα του ποταμού.
(Ι) Το υψόμετρο του εδάφους
Καθώς ένας ποταμός ταξιδεύει από τις πηγές του (εκεί που ξεκινά, ψηλά στα βουνά) μέχρι τις εκβολές του (εκεί που χύνεται στη θάλασσα), το έδαφος γύρω του αλλάζει συνέχεια ύψος.
Το υψόμετρο του εδάφους είναι η κάθετη απόσταση από την επιφάνεια της θάλασσας μέχρι ένα σημείο στο έδαφος. Η επιφάνεια της θάλασσας έχει υψόμετρο . Το υψόμετρο μετριέται σε μέτρα . Για παράδειγμα, μια κοινότητα που βρίσκεται σε υψόμετρο είναι μέτρα ψηλότερα από τη θάλασσα.
Και τι είναι η κλίση; Επειδή διαφορετικά σημεία του εδάφους έχουν διαφορετικό υψόμετρο, δημιουργείται κλίση: το έδαφος δεν είναι οριζόντιο (ίσιο), αλλά ανεβαίνει ή κατεβαίνει. Όταν το έδαφος έχει κλίση, υπάρχει ανήφορος ή κατήφορος. Η κλίση είναι πιο απότομη και ξεκάθαρη στις ορεινές περιοχές, ενώ στην πεδιάδα το έδαφος είναι πιο ομαλό.
✏️ Λύση δραστηριότητας — Σχεδιασμός σε διαφορετικά υψόμετρα
Αν είχαμε ένα γραφικό που δείχνει το υψόμετρο, θα τοποθετούσαμε:
| Τι σχεδιάζουμε | Υψόμετρο | Πού βρίσκεται |
|---|---|---|
| έναν άνθρωπο | στην ακτή, στην επιφάνεια της θάλασσας | |
| ένα σπίτι | σε χαμηλό ύψωμα / λόφο | |
| ένα πεύκο | ψηλά στο βουνό |
Παρατηρούμε ότι όσο ανεβαίνει το υψόμετρο, τόσο πιο ψηλά τοποθετούμε το αντικείμενο.
✏️ Λύση δραστηριότητας — Αντιστοίχιση προτάσεων
Ενώνοντας τις φράσεις των δύο στηλών, φτιάχνουμε σωστές προτάσεις που εξηγούν πώς αλλάζει το έδαφος στην πορεία ενός ποταμού:
- Το υψόμετρο του εδάφους αλλάζει → καθώς κινούμαστε από το ψηλότερο προς το χαμηλότερο έδαφος (ή αντίστροφα).
- Στο βουνό το υψόμετρο είναι μεγαλύτερο → ενώ στην πεδιάδα το υψόμετρο είναι μικρότερο.
- Καθώς κινούμαστε από τις κορυφές των βουνών προς την πεδιάδα (ή αντίστροφα) → το έδαφος παρουσιάζει κλίση.
Τι σημαίνει το ποσοστό κλίσης;
Έχετε δει ποτέ πινακίδες στον δρόμο που γράφουν κάτι σαν «10%» με ένα βελάκι που ανεβαίνει ή κατεβαίνει; Αυτές δείχνουν το ποσοστό κλίσης του δρόμου.
Το ποσοστό κλίσης δηλώνει πόσα μέτρα υψομέτρου ανεβαίνουμε ανά απόστασης.
- Κλίση : σε απόσταση ανεβαίνουμε υψόμετρο.
- Κλίση : σε απόσταση ανεβαίνουμε υψόμετρο.
Όσο μεγαλύτερο το ποσοστό, τόσο πιο απότομος (πιο κουραστικός!) είναι ο ανήφορος.
Η ψηλότερη κορυφή της Κύπρου
Το πιο ψηλό σημείο ενός βουνού λέγεται κορυφή. Στην Κύπρο υπάρχουν δύο μεγάλες οροσειρές: το Τρόοδος (στο κέντρο και νότια) και ο Πενταδάκτυλος (στα βόρεια).
✏️ Λύση δραστηριότητας — «Πώς ονομάζεται η ψηλότερη κορυφή της Κύπρου και σε τι υψόμετρο βρίσκεται;»
Η ψηλότερη κορυφή της Κύπρου ονομάζεται Χιονίστρα (γνωστή και ως Όλυμπος) και βρίσκεται στην οροσειρά του Τροόδους. Το υψόμετρό της είναι περίπου:
πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Το όνομα «Χιονίστρα» προέρχεται από το χιόνι! Επειδή βρίσκεται τόσο ψηλά (σχεδόν ), τον χειμώνα το χιόνι σκεπάζει την κορυφή και οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν ακόμη και σκι. Είναι ένα από τα λίγα μέρη στην Κύπρο που χιονίζει τακτικά κάθε χειμώνα.
(ΙΙ) Η κοιλάδα του ποταμού
➢ Πώς είναι το έδαφος στην περιοχή όπου κατασκευάζονται οι ταμιευτήρες;
Το νερό της βροχής πέφτει στις κορυφές και τις πλαγιές των βουνών, μαζεύεται στο κανάλι του ποταμού και ρέει προς τα χαμηλότερα σημεία, μέσα στην κοιλάδα.
Η κοιλάδα είναι ένα μακρόστενο κοίλωμα (βαθούλωμα) στο έδαφος, ανάμεσα σε βουνά ή λόφους. Οι κοιλάδες παρουσιάζουν κλίση, γι' αυτό και το νερό κυλάει μέσα τους. Οι ορεινές κοινότητες συνήθως χτίζονται στα χαμηλότερα μέρη των κοιλάδων, εκεί που το έδαφος είναι πιο ομαλό.
Γιατί οι ταμιευτήρες φτιάχνονται στις κοιλάδες; Η κοιλάδα είναι το ιδανικό μέρος για έναν ταμιευτήρα, για δύο λόγους:
- Στην κοιλάδα ρέει και συγκεντρώνεται μεγάλος όγκος νερού (όλο το νερό των βουνών κατεβαίνει εκεί).
- Οι πλαγιές των βουνών γύρω από την κοιλάδα σχηματίζουν ένα φυσικό «τείχος». Αυτό το κοίλωμα λειτουργεί ως φυσικό τοίχωμα του ταμιευτήρα, ώστε το νερό να μη φεύγει.
Έτσι, όταν οι μηχανικοί χτίσουν ένα φράγμα (ανάχωμα) στο κανάλι του ποταμού, το νερό συγκρατείται πίσω από το φράγμα και δημιουργείται μια τεχνητή λίμνη — ο ταμιευτήρας!
✏️ Λύση δραστηριότητας — «Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες συνήθως σε…»
Β. Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες νερού συνήθως σε κοιλάδες ποταμών, σε μέρη όπου το έδαφος είναι πιο ομαλό και οι πλαγιές των βουνών σχηματίζουν κατάλληλο κοίλωμα που λειτουργεί ως φυσικό τοίχωμα του ταμιευτήρα. Έτσι, με την κατασκευή του φράγματος, το νερό συγκεντρώνεται και αποθηκεύεται εύκολα.
Ο ταμιευτήρας Αρμίνου βρίσκεται ανάμεσα στις ορεινές κοινότητες Αγίου Νικολάου και Αρμίνου. Το φράγμα του χτίστηκε στο κανάλι του ποταμού Διαρίζου, μέσα σε μια κοιλάδα της οροσειράς του Τροόδους — ακριβώς εκεί που το έδαφος και τα γύρω βουνά βοηθούν να μαζευτεί το νερό.
Γ. Συγκέντρωση νερού στο κανάλι του ποταμού
Ο τρίτος παράγοντας απαντά στην ερώτηση: από πού έρχεται όλο αυτό το νερό και σε ποιο ακριβώς σημείο μαζεύεται ο μεγαλύτερος όγκος του;
(Ι) Η λεκάνη απορροής του ποταμού
➢ Από ποια περιοχή ρέει το νερό της βροχής που συγκεντρώνεται στο κανάλι του ποταμού;
Το νερό που καταλήγει σε έναν ποταμό δεν έρχεται από ένα μόνο σημείο. Μαζεύεται από μια μεγάλη γύρω περιοχή. Μικρά ρυάκια και μεγαλύτεροι παραπόταμοι ενώνονται σιγά σιγά, καθώς κατεβαίνουν προς το χαμηλότερο έδαφος, και τελικά καταλήγουν όλα στο κύριο κανάλι του ποταμού.
Η λεκάνη απορροής είναι όλη η έκταση από όπου συγκεντρώνεται το νερό ενός ποταμού.
Τα όρια κάθε λεκάνης τα ορίζει μια φανταστική γραμμή που ενώνει τα ψηλότερα σημεία (τις κορυφές των βουνών). Αυτή η γραμμή λέγεται υδροκρίτης. Ο υδροκρίτης είναι σαν «σύνορο»: στη μία πλευρά του το νερό κυλάει προς τον έναν ποταμό, στην άλλη πλευρά προς έναν διαφορετικό ποταμό.
Έτσι, μια λεκάνη απορροής ορίζεται από τον υδροκρίτη (τα ψηλά της όρια) μέχρι τις εκβολές του ποταμού.
(ΙΙ) Θέση του ταμιευτήρα στη λεκάνη απορροής
➢ Σε ποιο σημείο της κοιλάδας του ποταμού συγκεντρώνεται περισσότερο νερό;
Αυτή είναι η πιο σημαντική ερώτηση για την επιλογή της θέσης! Ας το σκεφτούμε: το νερό κατεβαίνει από ψηλά προς τα χαμηλά. Σε ένα ψηλό σημείο, κοντά στις πηγές, έχει μαζευτεί λίγο νερό ακόμη (από μικρή έκταση). Όσο κατεβαίνουμε όμως, όλο και περισσότερα ρυάκια έχουν ενωθεί, οπότε ο όγκος του νερού μεγαλώνει.
Στο κανάλι του ποταμού, το περισσότερο νερό συγκεντρώνεται στα σημεία με το μικρότερο υψόμετρο (πιο χαμηλά). Ο λόγος: όσο μικρότερο είναι το υψόμετρο ενός σημείου, τόσο μεγαλύτερη είναι η έκταση της λεκάνης από την οποία μαζεύεται εκεί το νερό. Πιο χαμηλά = μεγαλύτερη λεκάνη = περισσότερο νερό!
✏️ Λύση δραστηριότητας — Τα τέσσερα σημεία συγκέντρωσης νερού
Αν παρατηρήσουμε τέσσερα σημεία στο κανάλι ενός ποταμού (π.χ. του ποταμού Ξερού) σε διαφορετικά υψόμετρα, θα δούμε ότι:
- Καθώς προχωράμε από μεγαλύτερο προς μικρότερο υψόμετρο, ο όγκος του νερού αυξάνεται.
- Ο μικρότερος όγκος νερού μαζεύεται στο σημείο με το μεγαλύτερο υψόμετρο (ψηλά, κοντά στις πηγές).
- Ο μεγαλύτερος όγκος νερού μαζεύεται στο σημείο με το μικρότερο υψόμετρο (χαμηλά).
Γι' αυτό, ένας ταμιευτήρας κατασκευάζεται στο σημείο του καναλιού όπου μαζεύεται ο μεγαλύτερος δυνατός όγκος νερού — δηλαδή σε χαμηλό υψόμετρο.
✏️ Λύση δραστηριότητας — «Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες…»
Γ. Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων κατασκευάζει ταμιευτήρες νερού στο σημείο του καναλιού του ποταμού όπου μαζεύεται ο μεγαλύτερος όγκος νερού, δηλαδή σε σημεία με μικρότερο υψόμετρο. Έτσι ο ταμιευτήρας μπορεί να αποθηκεύσει τη μεγαλύτερη δυνατή ποσότητα νερού.
Ας τα θυμηθούμε όλα μαζί
Για να διαλέξει τη θέση ενός ταμιευτήρα, το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων εξετάζει τρία πράγματα:
| Παράγοντας | Τι ψάχνει; | Ιδανική θέση |
|---|---|---|
| Α. Βροχόπτωση | Πού βρέχει πολύ | κοντά στο Τρόοδος |
| Β. Έδαφος | Κοιλάδα με βουνά γύρω-γύρω | κοιλάδα ποταμού με φυσικό τοίχωμα |
| Γ. Συγκέντρωση νερού | Πού μαζεύεται ο μεγαλύτερος όγκος | χαμηλό υψόμετρο, μεγάλη λεκάνη |
Ένας ταμιευτήρας είναι ένα τεράστιο έργο που κοστίζει πολύ και αλλάζει την περιοχή για πάντα. Γι' αυτό η θέση του δεν επιλέγεται τυχαία! Πρέπει να συνδυάζονται και οι τρεις παράγοντες μαζί: αρκετή βροχή, κατάλληλη κοιλάδα και σημείο όπου μαζεύεται πολύ νερό. Αν έλειπε έστω και ένας, ο ταμιευτήρας δεν θα γέμιζε ποτέ με αρκετό νερό.