Ταμιευτήρες νερού στην Κύπρο
Στα προηγούμενα κεφάλαια μάθαμε ότι η Κύπρος δεν έχει πάντοτε αρκετό νερό: βρέχει λίγο, οι καλοκαιρινοί μήνες είναι ζεστοί και ξεροί, και οι ποταμοί μας είναι χείμαρροι που στερεύουν το καλοκαίρι. Όμως, το καλοκαίρι είναι ακριβώς η εποχή που χρειαζόμαστε το περισσότερο νερό! 💧
Πώς λύνουν οι άνθρωποι αυτό το πρόβλημα; Πιάνουν και αποθηκεύουν το νερό της βροχής και των ποταμών τον χειμώνα, ώστε να το έχουν έτοιμο για όλο τον χρόνο. Ο πιο σημαντικός τρόπος για να γίνει αυτό είναι ο ταμιευτήρας νερού. Σε αυτό το κεφάλαιο θα μάθουμε τι είναι ένας ταμιευτήρας, από ποια μέρη αποτελείται και γιατί η Κύπρος φτιάχνει τέτοια έργα.
Τι είναι ο ταμιευτήρας νερού;
Ο ταμιευτήρας νερού είναι μια τεχνητή λίμνη — δηλαδή μια λίμνη που την έφτιαξε ο άνθρωπος και όχι η φύση.
Δημιουργείται όταν κατασκευάζουμε ένα φράγμα (ανάχωμα) συνήθως πάνω στη ροή ενός ποταμού. Το φράγμα σταματά (ανακόπτει) το νερό, το νερό δεν μπορεί πια να συνεχίσει προς τη θάλασσα, και έτσι μαζεύεται πίσω από το φράγμα και σχηματίζει μια μεγάλη λίμνη.
Οι φυσικές λίμνες φτιάχνονται μόνες τους στη φύση. Ο ταμιευτήρας όμως είναι λίμνη που δημιουργεί ο άνθρωπος επίτηδες, φτιάχνοντας ένα τείχος (το φράγμα) για να κρατήσει το νερό. Στην Κύπρο σχεδόν όλες οι μεγάλες λίμνες που βλέπουμε στα βουνά είναι ταμιευτήρες!
Γιατί φτιάχνουμε ταμιευτήρες;
Ο ταμιευτήρας κατασκευάζεται για να συγκρατεί (να πιάνει) και να αποθηκεύει (να φυλάει) το νερό. Το αποθηκευμένο νερό το χρησιμοποιούμε για πολλούς σκοπούς:
- 🚰 Ύδρευση: πόσιμο νερό για τα σπίτια, τα σχολεία, τα εστιατόρια και τα ξενοδοχεία μας.
- 🌾 Άρδευση: νερό για τη γεωργία, για να ποτίζουμε τα χωράφια και τα δέντρα.
- 🌊 Έλεγχος πλημμυρών: όταν βρέχει πάρα πολύ, ο ταμιευτήρας κρατά το νερό, ώστε να μην πλημμυρίσουν τα χωριά και οι πόλεις πιο κάτω.
- ⚡ Παραγωγή ενέργειας: σε μερικά μέρη του κόσμου, το νερό που πέφτει από ψηλά μπορεί να παράγει ηλεκτρικό ρεύμα.
Τα μέρη του ταμιευτήρα νερού
Κάθε ταμιευτήρας αποτελείται από κάποια βασικά μέρη. Ας τα γνωρίσουμε ένα ένα.
Το φράγμα (ανάχωμα)
Το φράγμα, που το λέμε και ανάχωμα, είναι το τεχνητό τείχος που κατασκευάζεται πάνω στην κοίτη του ποταμού, για να ανακόψει (σταματήσει) τη ροή του νερού.
Το φράγμα συνήθως το φτιάχνουν από το χώμα που μαζεύεται όταν σκάβεται η περιοχή για να δημιουργηθεί η λίμνη. Δηλαδή το χώμα που βγαίνει από το σκάψιμο δεν πάει χαμένο — γίνεται το μεγάλο τείχος που κρατά το νερό! 🧱
Το φυσικό τείχος
Το νερό δεν το κρατά μόνο το φράγμα. Γύρω γύρω, η λίμνη περικλείεται από τις πλαγιές των λόφων ή των βουνών. Αυτές οι φυσικές πλαγιές λειτουργούν σαν ένα φυσικό τείχος που εμποδίζει το νερό να ξεχυθεί προς τα πλάγια.
Έτσι, ο ταμιευτήρας κρατιέται από δύο ειδών «τείχη»:
- το τεχνητό τείχος (το φράγμα που φτιάχνει ο άνθρωπος), και
- το φυσικό τείχος (οι πλαγιές των βουνών και των λόφων που έφτιαξε η φύση).
Ο υπερχειλιστής
Τι γίνεται όμως όταν βρέξει πάρα πολύ και η λίμνη γεμίσει τελείως; Το νερό δεν πρέπει να ξεχειλίσει με ανεξέλεγκτο τρόπο και να σπάσει το φράγμα!
Γι' αυτό υπάρχει ο υπερχειλιστής. Είναι ένα ειδικό μέρος που κατασκευάζεται πάνω στο ανάχωμα (το φράγμα). Από τον υπερχειλιστή ρέει, συνήθως προς την κοίτη του ποταμού, το περίσσευμα νερού — δηλαδή το νερό που περισσεύει όταν ο ταμιευτήρας γεμίσει και δεν μπορεί να συγκρατήσει άλλο.
Αυτό συμβαίνει σε περιόδους υψηλής βροχόπτωσης, όταν πέφτει πολλή βροχή και τρέχει πολύ νερό στους ποταμούς.
Η λέξη «υπερχειλιστής» βγαίνει από το «υπερχειλίζω», που σημαίνει «ξεχειλίζω, γεμίζω τόσο πολύ που ξεχύνομαι έξω». Ο υπερχειλιστής αφήνει το νερό που περισσεύει να φύγει με ασφάλεια, ώστε το φράγμα να μην πάθει ζημιά.
Ο πύργος
Στον πύργο γίνονται οι εργασίες για τον έλεγχο του ταμιευτήρα. Η πιο σημαντική από αυτές είναι η λήψη δείγματος νερού για να ελέγχουν οι ειδικοί την ποιότητα του νερού — δηλαδή αν το νερό είναι καθαρό και κατάλληλο για χρήση.
Ο πύργος συνήθως κατασκευάζεται κοντά στο ανάχωμα (κοντά στο φράγμα).
Σύνοψη: τα μέρη του ταμιευτήρα
| Μέρος | Τι είναι | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Φράγμα / ανάχωμα | Τεχνητό τείχος στην κοίτη του ποταμού | Ανακόπτει (σταματά) τη ροή του νερού, ώστε να μαζευτεί |
| Φυσικό τείχος | Οι πλαγιές λόφων και βουνών | Κρατά το νερό στα πλάγια της λίμνης |
| Υπερχειλιστής | Ειδικό άνοιγμα στο ανάχωμα | Αφήνει το περίσσευμα νερού να φύγει με ασφάλεια |
| Πύργος | Κατασκευή κοντά στο ανάχωμα | Έλεγχος του ταμιευτήρα και δειγματοληψία για την ποιότητα του νερού |
Όταν ο ταμιευτήρας γεμίσει και δεν χωρά άλλο νερό, το περίσσευμα φεύγει από τον υπερχειλιστή και κατεβαίνει προς την κοίτη του ποταμού που βρίσκεται κατάντη — δηλαδή σε πιο χαμηλό σημείο, κάτω από το φράγμα. Έτσι το νερό συνεχίζει με ασφάλεια την πορεία του χωρίς να προκαλέσει ζημιά.
Τα υδατικά έργα στην Κύπρο
Γιατί το κράτος φτιάχνει υδατικά έργα;
Τα τελευταία χρόνια στην Κύπρο τα επιφανειακά νερά (το νερό στους ποταμούς, τις λίμνες και την επιφάνεια του εδάφους) έχουν μειωθεί σημαντικά, γιατί πέφτει λιγότερη βροχή. Την ίδια στιγμή, οι ανάγκες σε νερό μεγάλωσαν για πολλούς λόγους:
- η οικονομική ανάπτυξη,
- οι μεγάλες ανάγκες της γεωργίας,
- η αύξηση του τουρισμού, και
- η αύξηση του πληθυσμού (γίναμε περισσότεροι άνθρωποι).
Έχουμε λοιπόν ένα διπλό πρόβλημα: λιγότερο νερό και περισσότερες ανάγκες. Γι' αυτό η Κυπριακή Δημοκρατία από το 1960 ανέλαβε να αναπτύξει μεγάλα υδατικά έργα, ώστε να αξιοποιήσει (να μην αφήσει να χαθεί) τα επιφανειακά νερά και να καλύψει τις ανάγκες μας σε νερό.
Πριν το 1960 το νερό της βροχής κυλούσε στους ποταμούς και έφευγε στη θάλασσα ή εξατμιζόταν, χωρίς να το αξιοποιούμε. Θυμήσου: από τα εκατομμύρια κυβικά μέτρα βροχής που πέφτουν κάθε χρόνο, μόνο το (το ) είναι διαθέσιμο! Με τα υδατικά έργα η Κύπρος κατάφερε να πιάσει και να φυλάξει πολύ περισσότερο από αυτό το πολύτιμο νερό.
Ποια είναι τα δύο σημαντικότερα υδατικά έργα;
- Οι ταμιευτήρες νερού (υδατοφράγματα) → για τη συγκράτηση και αποθήκευση του νερού των ποταμών. Αυτό ακριβώς μελετάμε σε αυτό το κεφάλαιο.
- Οι μεγάλοι αγωγοί → μεγάλοι σωλήνες για τη μεταφορά τεράστιων ποσοτήτων νερού σε διάφορες περιοχές που το χρειάζονται (τις «ωφελούμενες» περιοχές).
Δηλαδή, πρώτα μαζεύουμε το νερό (με τους ταμιευτήρες) και μετά το μεταφέρουμε εκεί που χρειάζεται (με τους αγωγούς). 🚰
✏️ Ας εξασκηθούμε
Ερώτηση 1: Πού μαζεύουν και αποθηκεύουν οι άνθρωποι το νερό που ρέει στους ποταμούς;
Το μαζεύουν και το αποθηκεύουν στους ταμιευτήρες νερού (υδατοφράγματα). Ο ταμιευτήρας είναι μια τεχνητή λίμνη που δημιουργείται όταν φτιάχνουμε ένα φράγμα στη ροή του ποταμού. Το φράγμα σταματά το νερό, το νερό μαζεύεται πίσω του και μένει αποθηκευμένο για να το χρησιμοποιήσουμε όλο τον χρόνο.
Ερώτηση 2: Γιατί το κράτος αναλαμβάνει την ανάπτυξη υδατικών έργων;
Επειδή τα επιφανειακά νερά της Κύπρου έχουν μειωθεί (πέφτει λιγότερη βροχή) και ταυτόχρονα οι ανάγκες σε νερό έχουν αυξηθεί (λόγω της οικονομικής ανάπτυξης, της γεωργίας, του τουρισμού και της αύξησης του πληθυσμού). Το κράτος φτιάχνει υδατικά έργα για να αξιοποιήσει το νερό που θα χανόταν και να καλύψει τις ανάγκες όλων μας σε νερό.
Ερώτηση 3: Ποιο υδατικό έργο γίνεται στην Κύπρο για την αποθήκευση του νερού των ποταμών;
Οι ταμιευτήρες νερού (υδατοφράγματα). Αυτοί κατασκευάζονται ειδικά για τη συγκράτηση και αποθήκευση του νερού των ποταμών.
Ερώτηση 4: Ονόμασε τα μέρη ενός ταμιευτήρα και πες τι κάνει το καθένα.
- Φράγμα / ανάχωμα: το τεχνητό τείχος στην κοίτη του ποταμού που ανακόπτει τη ροή του νερού.
- Φυσικό τείχος: οι πλαγιές των λόφων και των βουνών που κρατούν το νερό στα πλάγια.
- Υπερχειλιστής: το άνοιγμα στο ανάχωμα απ' όπου φεύγει το περίσσευμα νερού όταν γεμίσει ο ταμιευτήρας.
- Πύργος: η κατασκευή κοντά στο ανάχωμα, όπου γίνεται ο έλεγχος του ταμιευτήρα και η λήψη δείγματος νερού για τον έλεγχο της ποιότητάς του.
Ερώτηση 5: Πού καταλήγει το νερό αν γεμίσει τελείως ο ταμιευτήρας;
Το περίσσευμα του νερού φεύγει από τον υπερχειλιστή και κατεβαίνει προς την κοίτη του ποταμού που βρίσκεται κατάντη (πιο χαμηλά, κάτω από το φράγμα). Έτσι το φράγμα δεν κινδυνεύει να πάθει ζημιά.
Ταμιευτήρας = τεχνητή λίμνη από φράγμα στη ροή ποταμού, για να μαζεύουμε και να αποθηκεύουμε νερό. Τα μέρη του είναι: φράγμα/ανάχωμα, φυσικό τείχος, υπερχειλιστής και πύργος. Η Κύπρος φτιάχνει τέτοια έργα από το 1960, γιατί έχουμε λίγο νερό αλλά μεγάλες ανάγκες.