Συμπαγής οικισμός 🏘️
Στην Κύπρο υπάρχουν πολλά χωριά και πόλεις. Αν κοιτάξουμε από ψηλά, θα δούμε ότι δεν είναι όλα φτιαγμένα με τον ίδιο τρόπο. Σε μερικά τα σπίτια είναι το ένα κολλητά στο άλλο, ενώ σε άλλα είναι πιο μακριά και απλωμένα. Σήμερα θα γνωρίσουμε έναν ξεχωριστό τύπο χωριού: τον συμπαγή οικισμό. 🗺️
Ένας οικισμός είναι ο τόπος όπου ζουν μαζί άνθρωποι, με τα σπίτια τους, τους δρόμους τους και τα κτίριά τους.
Τι σημαίνει «συμπαγής οικισμός»
Η λέξη συμπαγής σημαίνει «πολύ μαζεμένος, πυκνός, χωρίς κενά». Γι' αυτό τον λέμε και πυκνοδομημένο οικισμό.
Σε έναν συμπαγή οικισμό τα σπίτια είναι κτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο 🏠🏠🏠. Δεν υπάρχουν μεγάλες αποστάσεις ή μεγάλοι κήποι ανάμεσά τους. Όλα τα σπίτια είναι μαζεμένα σε έναν χώρο, κολλητά, σχεδόν σαν να ακουμπάει το ένα στο άλλο.
Οι περισσότεροι παλιοί αγροτικοί οικισμοί της Κύπρου, δηλαδή τα παλιά χωριά, ήταν συμπαγείς οικισμοί. Οι άνθρωποι έκτιζαν τα σπίτια τους μαζεμένα για να νιώθουν πιο ασφαλείς. 🛡️
Γιατί τα σπίτια κτίζονταν τόσο κοντά;
Παλιά, στα χωριά, οι άνθρωποι έκτιζαν τα σπίτια πολύ κοντά το ένα στο άλλο κυρίως για έναν λόγο: την ασφάλεια. 🛡️ Όταν τα σπίτια είναι μαζεμένα, οι κάτοικοι μπορούν να προσέχουν και να βοηθούν πιο εύκολα ο ένας τον άλλο.
Πολλές φορές, όταν ένα σπίτι συνόρευε με δρόμο, οι κάτοικοι έκτιζαν ψηλούς «μαντρότοιχους». Ένας μαντρότοιχος είναι ένας ψηλός πέτρινος τοίχος που περιέβαλλε την αυλή ή το σπίτι, ώστε να προστατεύει τους ανθρώπους και τα ζώα τους.
Το παράδειγμα του Άρσους Λεμεσού 🌄
Ένα πολύ καλό παράδειγμα συμπαγούς οικισμού είναι το Άρσος, ένα χωριό στην επαρχία Λεμεσού.
Στο Άρσος τα σπίτια είναι κτισμένα το ένα κοντά στο άλλο, όπως ακριβώς σε κάθε συμπαγή οικισμό. Όμως εδώ υπάρχει και κάτι ακόμη πολύ σημαντικό: η μορφή του εδάφους επηρέασε τον τρόπο που κτίστηκε το χωριό.
Ας δούμε τι υπάρχει γύρω από το Άρσος:
| Πλευρά του οικισμού | Τι υπάρχει εκεί | Τι προκάλεσε |
|---|---|---|
| Βόρεια 🧭 | Κοίτες ρυακιών και απότομες πλαγιές | Εμπόδισαν την εξάπλωση |
| Δυτικά | Κοίτες ρυακιών και απότομες πλαγιές | Εμπόδισαν την εξάπλωση |
| Νότια | Κοίτες ρυακιών και απότομες πλαγιές | Εμπόδισαν την εξάπλωση |
| Ανατολικά | Μια απότομη πλαγιά | Περιόρισε την ανάπτυξη πέρα από τον δρόμο |
Η κοίτη ρυακιού είναι το αυλάκι μέσα από το οποίο τρέχει το νερό. Η πλαγιά είναι η κατηφορική πλευρά ενός βουνού ή λόφου. Όταν μια πλαγιά είναι απότομη, κατεβαίνει πολύ γρήγορα προς τα κάτω και είναι δύσκολο να κτίσεις εκεί σπίτια.
Έτσι, στα βόρεια, δυτικά και νότια, οι κοίτες των ρυακιών και οι απότομες πλαγιές εμπόδισαν το χωριό να απλωθεί. Στα ανατολικά, μια απότομη πλαγιά περιόρισε την ανάπτυξη του οικισμού πέρα από τον δρόμο που συνδέει το χωριό με άλλες περιοχές. Με λίγα λόγια, το χωριό δεν μπορούσε να μεγαλώσει προς τα έξω, γι' αυτό τα σπίτια έμειναν μαζεμένα σε έναν μικρό χώρο. 🏘️
Στο Άρσος και σε άλλα ορεινά χωριά συναντάμε τη ξερολιθιά ή δόμη, όπως λέγεται στην κυπριακή διάλεκτο. Είναι ένας τοίχος που χτίζεται με πέτρες που εφαρμόζουν η μια με την άλλη, συνήθως χωρίς πηλό ή άλλο υλικό να τις κολλάει! Οι δόμες στηρίζουν το χώμα και δημιουργούν επίπεδο έδαφος στις πλαγιές των βουνών, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να καλλιεργούν. Τις χρησιμοποιούν και ως φράκτες ή σύνορα ανάμεσα στα κτήματα. Η τέχνη της ξερολιθιάς είναι τόσο σημαντική που από το 2018 περιλαμβάνεται στον κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO για την Κύπρο και για άλλες χώρες, όπως η Ελλάδα, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία!
Ας λύσουμε τη δραστηριότητα ✏️
Στα Φύλλα Εργασίας μας ζητούν να σκεφτούμε σε ποιον τύπο οικισμού ανήκει το Άρσος Λεμεσού και να εξηγήσουμε από πού φαίνεται.
Η απάντηση είναι:
Ο οικισμός Άρσους Λεμεσού είναι ένας συμπαγής οικισμός.
Αυτό φαίνεται από τα εξής:
- Τα σπίτια του είναι κτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο, μαζεμένα και πυκνά. 🏠🏠
- Ο οικισμός δεν μπόρεσε να απλωθεί, γιατί τον περιόρισαν οι κοίτες των ρυακιών και οι απότομες πλαγιές γύρω του.
- Έχει ακανόνιστο σχήμα, δηλαδή δεν είναι ένα κανονικό τετράγωνο ή κύκλος.
Το σχήμα ενός συμπαγούς οικισμού
Ένα πολύ βασικό χαρακτηριστικό των συμπαγών (πυκνοδομημένων) οικισμών είναι το σχήμα τους. Οι συμπαγείς οικισμοί έχουν ακανόνιστο σχήμα. 🧩
Τι σημαίνει ακανόνιστο σχήμα; Σημαίνει ότι το χωριό, αν το δούμε από ψηλά, δεν μοιάζει με ένα κανονικό γεωμετρικό σχήμα. Δεν είναι ένα τέλειο τετράγωνο ούτε ένας κύκλος. Οι άκρες του είναι ανώμαλες, γιατί ο οικισμός ακολούθησε τη μορφή του εδάφους: τα βουνά, τις πλαγιές και τα ρυάκια.
Και οι δρόμοι;
Στους συμπαγείς οικισμούς, όπως τα Πάνω Πολεμίδια, τα Λάνια ή το Πελέντρι της Λεμεσού, οι δρόμοι επίσης δεν είναι ίσιοι. Είναι στενοί και στριφογυριστοί, δηλαδή στρίβουν συνέχεια και δεν σχηματίζουν ίσιες γραμμές. 🛣️ Αυτό συμβαίνει γιατί οι δρόμοι φτιάχτηκαν ανάμεσα στα μαζεμένα σπίτια και ακολούθησαν το ανώμαλο έδαφος.
Ένας συμπαγής (πυκνοδομημένος) οικισμός έχει:
- Σπίτια κτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο 🏠🏠🏠
- Ακανόνιστο σχήμα 🧩
- Δρόμους στενούς και στριφογυριστούς 🛣️
Τα σπίτια μαζεύτηκαν έτσι για ασφάλεια και επειδή η μορφή του εδάφους (βουνά, πλαγιές, ρυάκια) δεν άφησε τον οικισμό να απλωθεί.
Ας συγκρίνουμε διαφορετικούς οικισμούς 🔍
Στα Φύλλα Εργασίας συγκρίνουμε αεροφωτογραφίες από τρεις διαφορετικούς οικισμούς. Ας δούμε τι μαθαίνουμε από αυτή τη σύγκριση:
| Οικισμός | Σχήμα και δρόμοι |
|---|---|
| Οικισμός Πάνω Πολεμιδιών (Κύπρος) | Συμπαγής, με ακανόνιστο σχήμα και στριφογυριστούς δρόμους |
| Οικισμός Μανχάταν (Νέα Υόρκη, Η.Π.Α.) | Κανονικό σχήμα, με ίσιους δρόμους που σχηματίζουν τετράγωνα |
| Αρχαίος οικισμός Έγκωμης (Κύπρος) | Οργανωμένο σχήμα με ίσιους δρόμους |
Η ομοιότητα είναι ότι και οι τρεις είναι οικισμοί όπου ζουν άνθρωποι, με σπίτια και δρόμους. Η μεγάλη διαφορά είναι στο σχήμα: ο συμπαγής οικισμός των Πολεμιδιών έχει ακανόνιστο σχήμα και στριφογυριστούς δρόμους, ενώ το Μανχάταν έχει ίσιους δρόμους που τέμνονται και σχηματίζουν κανονικά τετράγωνα, σαν σκακιέρα. ♟️
Ο οικισμός των Πάνω Πολεμιδιών βρίσκεται δίπλα στον δρόμο που συνδέει τη Λεμεσό με τις Πλάτρες και το Τρόοδος. 🚗 Μέσα στον οικισμό μπορούμε να βρούμε το δημοτικό σχολείο, την πλατεία της εκκλησίας ⛪ και το πάρκο 🌳, όλα στην καρδιά του χωριού.
Ας τα θυμηθούμε όλα μαζί 🎯
- Ένας συμπαγής ή πυκνοδομημένος οικισμός έχει σπίτια κτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο.
- Οι άνθρωποι έκτιζαν έτσι τα σπίτια τους κυρίως για ασφάλεια, συχνά με ψηλούς μαντρότοιχους.
- Το Άρσος της Λεμεσού είναι ένα ωραίο παράδειγμα συμπαγούς οικισμού. Η μορφή του εδάφους (κοίτες ρυακιών και απότομες πλαγιές) δεν το άφησε να απλωθεί.
- Οι συμπαγείς οικισμοί έχουν ακανόνιστο σχήμα και στενούς, στριφογυριστούς δρόμους.
- Άλλα παραδείγματα στην Κύπρο είναι τα Πάνω Πολεμίδια, τα Λάνια και το Πελέντρι της Λεμεσού.