Γραμμικός οικισμός
Όταν κοιτάζουμε ένα χωριό ή μια πόλη από ψηλά, σαν πουλιά που πετούν πάνω από τη γη 🦅, παρατηρούμε ότι τα σπίτια δεν είναι πάντα τοποθετημένα με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε είναι μαζεμένα σε μια μπάλα, άλλοτε απλωμένα παντού και άλλοτε βαλμένα στη σειρά, σαν χάντρες σε ένα κολιέ. Το πώς είναι τοποθετημένα τα σπίτια το λέμε σχήμα του οικισμού. Σε αυτό το μάθημα θα γνωρίσουμε έναν ξεχωριστό τύπο, τον γραμμικό οικισμό. 🏘️
Τι είναι ο γραμμικός οικισμός
Ένας οικισμός λέγεται γραμμικός όταν τα σπίτια του είναι τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο σε μια σειρά, φτιάχνοντας μια μακριά γραμμή. Η λέξη «γραμμικός» βγαίνει ακριβώς από τη λέξη γραμμή. ➖
Οι γραμμικοί οικισμοί αναπτύσσονται, συνήθως, κατά μήκος:
- ενός δρόμου 🛣️
- μιας ακτής 🌊 (δηλαδή δίπλα στη θάλασσα)
- ή ενός ποταμού 🏞️
Το «κατά μήκος» σημαίνει ότι τα σπίτια ακολουθούν τη γραμμή του δρόμου, της ακτής ή του ποταμού και απλώνονται σε όλο του το μάκρος, από τη μία άκρη ως την άλλη.
Αν ενώσουμε με ένα μολύβι τα σπίτια ενός τέτοιου οικισμού, θα σχηματιστεί μια μακριά και στενή γραμμή. Γι' αυτό ονομάζεται γραμμικός οικισμός! ✏️➖
Ένα παράδειγμα: το χωριό Γιαλιά
Ένα πολύ καλό παράδειγμα γραμμικού οικισμού είναι το χωριό Γιαλιά στην Κύπρο. 🇨🇾
Στη Γιαλιά, ένας ποταμός διασχίζει (περνάει μέσα από) το χωριό. Δίπλα στον ποταμό, κατά μήκος του, οι άνθρωποι δημιούργησαν δρόμους. Και μετά, κατά μήκος αυτών των δρόμων, έχτισαν τα σπίτια τους.
Έτσι λοιπόν, βλέπουμε τη σειρά με την οποία δημιουργήθηκε το χωριό:
- Πρώτα υπήρχε ο ποταμός 🏞️
- Δίπλα στον ποταμό φτιάχτηκαν οι δρόμοι 🛣️
- Δίπλα στους δρόμους χτίστηκαν τα σπίτια 🏠
Επειδή ο ποταμός είναι μακρύς και στενός, και οι δρόμοι και τα σπίτια ακολούθησαν το ίδιο σχήμα. Γι' αυτό το χωριό Γιαλιά έχει το σχήμα μιας γραμμής και είναι γραμμικός οικισμός.
Οι άνθρωποι από παλιά αγαπούσαν να χτίζουν τα σπίτια τους κοντά στο νερό 💧, γιατί το νερό ήταν απαραίτητο για να πίνουν, να ποτίζουν τα χωράφια τους και τα ζώα τους. Γι' αυτό πολλά χωριά δημιουργήθηκαν δίπλα σε ποταμούς και πήραν γραμμικό σχήμα.
Πώς αναγνωρίζουμε έναν γραμμικό οικισμό
Για να καταλάβουμε αν ένας οικισμός είναι γραμμικός, τον κοιτάζουμε από ψηλά (σε έναν χάρτη ή σε μια αεροφωτογραφία) και ψάχνουμε τη γραμμή που σχηματίζουν τα σπίτια.
Δύο χωριά της Κύπρου που είναι γραμμικοί οικισμοί είναι:
| Οικισμός | Επαρχία |
|---|---|
| Κοινότητα Δύμες | Λεμεσός |
| Κοινότητα Πλατανιστάσα | Λευκωσία |
Σε αυτά τα δύο χωριά, αν κοιτάξουμε από ψηλά, βλέπουμε καθαρά ότι τα σπίτια είναι απλωμένα σε μια μακριά γραμμή, συνήθως δίπλα στον κεντρικό δρόμο του χωριού. ➖🏘️
Ο γραμμικός οικισμός έχει τα σπίτια του τοποθετημένα σε μια σειρά, σαν γραμμή, κατά μήκος ενός δρόμου, μιας ακτής ή ενός ποταμού. ➖🏠🏠🏠
Ας λύσουμε μαζί μια δραστηριότητα
Στα Φύλλα Εργασίας υπάρχει μια άσκηση που μας ζητά να σκεφτούμε σε ποιον τύπο οικισμού ανήκει η Αγία Μαρίνα Χρυσοχούς. Ας τη λύσουμε μαζί για να καταλάβουμε καλύτερα το μάθημα. 🤔
Η Αγία Μαρίνα Χρυσοχούς είναι ένας γραμμικός οικισμός.
Αυτό το καταλαβαίνουμε γιατί, όταν την κοιτάξουμε από ψηλά, βλέπουμε ότι τα σπίτια της είναι χτισμένα το ένα δίπλα στο άλλο σε μια σειρά, σχηματίζοντας μια μακριά γραμμή κατά μήκος του κεντρικού της δρόμου. Δεν είναι μαζεμένα σε μια μπάλα ούτε σκορπισμένα εδώ κι εκεί, αλλά απλωμένα σε γραμμή, όπως ακριβώς το χωριό Γιαλιά.
Μια σύγκριση: το χωριό Άρσος Λεμεσού
Για να ξεχωρίζουμε καλύτερα τον γραμμικό οικισμό, ας δούμε ένα χωριό που είναι διαφορετικό. Το Άρσος στη Λεμεσό είναι κτισμένο στην πλαγιά (την πλάγια, ανηφορική πλευρά) του βουνού Λαόνα. ⛰️
Το Άρσος έχει έναν πυκνοδομημένο οικισμό. Πυκνοδομημένος σημαίνει ότι τα σπίτια είναι πολύ κοντά και μαζεμένα το ένα δίπλα στο άλλο. Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται η εκκλησία ⛪ και γύρω της η κεντρική πλατεία.
Στο Άρσος, οι δρόμοι που περνούν μέσα από το χωριό δεν είναι ίσιοι σε μια γραμμή, αλλά στριφογυριστοί και μπερδεμένοι, δημιουργώντας διάφορα σχήματα. Αυτό συμβαίνει γιατί το χωριό είναι χτισμένο πάνω στην ανηφορική πλαγιά ενός βουνού. Όταν το έδαφος ανεβοκατεβαίνει, οι δρόμοι αναγκάζονται να στρίβουν και να ακολουθούν το σχήμα του βουνού. Έτσι, το Άρσος δεν είναι γραμμικός οικισμός.
Το σχήμα ενός οικισμού εξαρτάται πολύ από το έδαφος! 🗺️ Σε ένα ίσιο (επίπεδο) μέρος, δίπλα σε έναν δρόμο ή έναν ποταμό, το χωριό μπορεί να απλωθεί εύκολα σε γραμμή. Πάνω σε ένα βουνό όμως, οι δρόμοι στρίβουν και το χωριό μαζεύεται, γι' αυτό δεν παίρνει γραμμικό σχήμα.
Ας τα θυμηθούμε όλα μαζί
- Το σχήμα του οικισμού είναι ο τρόπος με τον οποίο είναι τοποθετημένα τα σπίτια.
- Ο γραμμικός οικισμός έχει τα σπίτια σε σειρά, σαν γραμμή. ➖
- Αναπτύσσεται κατά μήκος ενός δρόμου 🛣️, μιας ακτής 🌊 ή ενός ποταμού 🏞️.
- Παραδείγματα στην Κύπρο: Γιαλιά, Δύμες, Πλατανιστάσα και Αγία Μαρίνα Χρυσοχούς.
- Χωριά που είναι χτισμένα σε βουνά, όπως το Άρσος, έχουν στριφογυριστούς δρόμους και δεν είναι γραμμικά.