Αστικοποίηση: Από το χωριό στην πόλη και στην μεγαλούπολη

🏘️ Κατηγορίες οικισμών

Σύμφωνα με την Ελληνική Στατιστική Αρχή, ένας οικισμός, ανάλογα με τον πληθυσμό του, διακρίνεται σε:

🏙️ Τι είναι η πόλη

Πόλη είναι το σημείο συγκέντρωσης και μόνιμης εγκατάστασης του πληθυσμού, ο οποίος σε αναλογία με το σύνολο του πληθυσμού μιας χώρας είναι αρκετά αυξημένος.

• Σύμφωνα με τον Ο.Η.Ε., πόλεις θεωρούνται οι οικιστικές μονάδες που έχουν πάνω από 20.000 κατοίκους
• Στην Ελλάδα, μια οικιστική μονάδα για να χαρακτηριστεί ως πόλη πρέπει να έχει τουλάχιστον 10.000 κατοίκους

Η πόλη, όμως, δεν ορίζεται μόνο με πληθυσμιακά κριτήρια. Δεν είναι απλά ένας μεγάλος οικισμός στον οποίο κατοικούν πολλοί άνθρωποι. Η πόλη έχει μια σειρά από οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες που την διαφοροποιούν από τις άλλες οικιστικές μονάδες:

• αγορά
• δικαστήρια
• πανεπιστήμια
• δημόσιες υπηρεσίες

Οι κάτοικοι της πόλης ζουν με διαφορετικό τρόπο από ότι οι κάτοικοι της υπαίθρου και των χωριών.

📜 Οι πόλεις στην ιστορία

Οι πόλεις, σε παλαιότερες εποχές, ήταν πολύ μικρές σε σχέση με τα σημερινά δεδομένα:

• Βαβυλώνα: μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της αρχαιότητας στην Ανατολή, την εποχή της ακμής της δεν ξεπέρασε τις 20.000 κατοίκους
• Ρώμη: την εποχή του μεγαλείου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, έφτασε τις 300.000 κατοίκους
• Αρχαία Αθήνα: την εποχή της μεγάλης της δόξας επί Περικλή, έφτασε τις 400.000 κατοίκους (μαζί με μέτοικους και δούλους)

Αυτά τα πληθυσμιακά μεγέθη των πόλεων της αρχαιότητας δεν έχουν καμία σχέση με τις σύγχρονες τεράστιες μεγαλουπόλεις των εκατομμυρίων κατοίκων.

Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι πόλεις της Δυτικής Ευρώπης συρρικνώθηκαν και έχασαν τον οικονομικό και πολιτικό τους ρόλο. Μετά τον 11ο αιώνα, η ζωή στις πόλεις ανέκαμψε λόγω της σταδιακής ανάπτυξης του εμπορίου. Οι πόλεις άρχισαν να μετατρέπονται σε αυτοδύναμα πολιτικά, διοικητικά και εμπορικά κέντρα. Όμως, σε καμία περίπτωση ο αριθμός των κατοίκων τους δεν έφτασε το μέγεθος των πόλεων μετά τη βιομηχανική επανάσταση.

🏭 Η βιομηχανική επανάσταση και η αστικοποίηση

Η σύγχρονη μεγαλούπολη, στις ανεπτυγμένες χώρες, είναι παιδί της βιομηχανικής επανάστασης. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι άρχισαν να μεταναστεύουν από την ύπαιθρο προς τις περιοχές που είχαν χτιστεί τα εργοστάσια προκειμένου να εργαστούν. Γύρω από τα εργοστάσια χτίστηκαν σταδιακά τεράστιες συνοικίες για να στεγάσουν όλους αυτούς τους ανθρώπους και έτσι προέκυψαν οι μεγάλες πόλεις της Ευρώπης.

Η κίνηση του πληθυσμού από την ύπαιθρο προς την πόλη ονομάζεται αστικοποίηση.

🇬🇷 Η αστικοποίηση στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, οι πόλεις δεν ήταν προϊόν της βιομηχανικής επανάστασης. Βιομηχανική επανάσταση δεν έγινε στη χώρα μας. Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους μετακινήθηκαν πληθυσμοί προς τα αστικά κέντρα, όχι όμως μαζικά, με αργούς ρυθμούς.

Η ελληνική πόλη δεν ήταν αποτέλεσμα της ανάπτυξης του δευτερογενούς τομέα (βιομηχανία) όπως έγινε στη Δυτική Ευρώπη.

Οι λόγοι μετανάστευσης του πληθυσμού προς τις πόλεις στην Ελλάδα

α) 🏛️ Η δημιουργία διοικητικών υπηρεσιών στις πόλεις

Το νέο κράτος είχε ανάγκη από υπαλλήλους για να στελεχώσουν τις διοικητικές υπηρεσίες του. Ένα μικρό τμήμα πληθυσμού της υπαίθρου συρρέει στις πόλεις για να εργασθεί σε αυτόν τον τομέα.

β) 🛒 Ανάπτυξη του εμπορίου

Στις πόλεις αναπτύσσεται το εμπόριο και έχουν την έδρα τους οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτόν τον τομέα. Οι ανάγκες για υπαλλήλους καθώς και το γεγονός ότι η πόλη έχει μεγαλύτερο πληθυσμό προσελκύουν ανθρώπους από την ύπαιθρο προκειμένου να γίνουν ελεύθεροι επαγγελματίες και έμποροι.

γ) 🏥 Ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών εκπαίδευσης, υγείας

Η συσσώρευση πληθυσμού στις πόλεις δημιούργησε την ανάγκη για σχολεία, νοσοκομεία κτλ., στα οποία δημιουργήθηκαν θέσεις εργασίας για εκπαιδευτικούς, γιατρούς, νοσοκόμους, βοηθητικό προσωπικό κτλ.

🌆 Το δεύτερο κύμα αστικοποίησης (μετά το 1950)

Μετά τη δεκαετία του 1950 εμφανίστηκε ένα νέο κύμα αστικοποίησης. Το κύμα αυτό οδήγησε στην ανάπτυξη της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης και, σε μικρότερο βαθμό, άλλων πόλεων της επαρχίας (Πάτρα, Ιωάννινα, Λάρισα, Καλαμάτα κτλ.).

Όμως και αυτό το κύμα αστικοποίησης δεν βασίστηκε στη διεύρυνση της παραγωγής αλλά στη διεύρυνση του εμπορίου και των υπηρεσιών.

Η συσσώρευση του μισού, σχεδόν, πληθυσμού της χώρας στο λεκανοπέδιο της Αττικής είναι αποτέλεσμα αυτού του μοντέλου ανάπτυξης. Απουσία αποκεντρωμένης βιομηχανίας και ανάπτυξης του πρωτογενούς τομέα της παραγωγής.

🏢 Ο θεσμός της αντιπαροχής

Ο θεσμός της αντιπαροχής χρησιμοποιήθηκε αυτή την περίοδο προκειμένου να δώσει λύση στο στεγαστικό πρόβλημα των πληθυσμών που συνέρρεαν στην Αθήνα.

Πώς λειτουργούσε:

• Ο ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου το έδινε «αντιπαροχή» σε κάποιον εργολάβο
• Πάνω στο οικόπεδο χτίζονταν πολυκατοικία
• Από την πολυκατοικία, ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου έπαιρνε ως αμοιβή για την παραχώρηση της γης το 30% περίπου των διαμερισμάτων

🔁 Η κυκλική φύση της αστικοποίησης

Η μετακίνηση του πληθυσμού στις πόλεις δημιουργεί νέες εργασίες και υπηρεσίες, οι οποίες συνεπάγονται νέες μετακινήσεις προς τις πόλεις, που δημιουργούν νέες εργασίες και υπηρεσίες κ.ο.κ.