Σύγχρονα αναπτυξιακά μοντέλα 📈
«Ξέρουμε πως ο λευκός δεν καταλαβαίνει τους τρόπους της ζωής μας. Τα μέρη της γης, το ένα μετά το άλλο, δεν κάνουν γι' αυτόν διαφορά, γιατί είναι ξένος που φτάνει τη νύχτα και παίρνει από τη γη όσα του χρειάζονται. Η γη δεν είναι αδερφός του αλλά εχθρός που πρέπει να τον κατακτήσει, κι αφού τον κατακτήσει πηγαίνει παρακάτω. Με την απληστία του θα καταπιεί τη γη και θα αφήσει πίσω του μια έρημο. Η όψη που παρουσιάζουν οι πολιτείες σας κάνει κακό στα μάτια του ερυθρόδερμου.» (Επιστολή του αρχηγού φυλών των Ινδιάνων προς τον πρόεδρο των Η.Π.Α. Φράνκλιν Πιρς)
🏭 Το παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης
Το μοντέλο ανάπτυξης που ακολουθήθηκε μετά την βιομηχανική επανάσταση, σε όλες τις χώρες, στηρίχθηκε στην ιδέα ότι ο πλούτος κάθε χώρας απορρέει από το πόσο εντατικά θα χρησιμοποιήσει τους πόρους που έχει στη διάθεσή της.
Τα νερά, η γη, ο ορυκτός πλούτος έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης σε μεγάλο βαθμό προκειμένου να τροφοδοτηθεί η βιομηχανία με καύσιμο και πρώτες ύλες. Σε πολλές χώρες ασκήθηκε έντονη κριτική σε κυβερνήσεις που απέφευγαν να χρησιμοποιήσουν στο έπακρο όλους τους φυσικούς τους πόρους προκειμένου να επιτευχθεί η ανάπτυξη.
🌐 Η σύγχρονη εικόνα
Τα τελευταία χρόνια, στις ανεπτυγμένες χώρες υπάρχει στροφή σε άλλα αναπτυξιακά μοντέλα, τα οποία θα προστατεύουν περισσότερο το περιβάλλον από την ανθρώπινη οικονομική δραστηριότητα. Όμως, εμφανίζονται νέες χώρες που προσπαθούν να αναπτυχθούν και αυτές.
- Η Κίνα και η Ινδία προσπαθούν να αναπτύξουν τη βιομηχανία τους και να γίνουν ισότιμοι παίκτες με τις Η.Π.Α., τη Γερμανία, την Ιαπωνία κτλ. στην παγκόσμια οικονομική σκηνή. Το μοντέλο ανάπτυξης που ακολουθούν δεν διαφέρει από αυτό που περιγράψαμε: εντατική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, ρύπανση του περιβάλλοντος.
- Επίσης, άλλες λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (Ασία, Αφρική, Λατινική Αμερική) προσπαθούν και αυτές να αναπτυχθούν μέσω του μοντέλου της υπερεκμετάλλευσης των φυσικών πόρων. Παρατηρούμε μια προσπάθεια βιομηχανικής ανάπτυξης, η οποία θυμίζει έντονα την περιβαλλοντική καταστροφή που προκάλεσε η βιομηχανική επανάσταση στις ανεπτυγμένες χώρες.
- Δίπλα σε αυτά τα φαινόμενα, προστίθεται και το ότι οι οικονομικά αδύναμες χώρες δέχονται, πολλές φορές, έναντι αμοιβής να φιλοξενήσουν τα τοξικά απόβλητα των οικονομικά ανεπτυγμένων χωρών στο δικό τους έδαφος.
🛠️ Η εργαλειακή αντίληψη για τη φύση
Αυτή η αντίληψη για το φυσικό περιβάλλον είναι εργαλειακή, καθώς βλέπει το περιβάλλον σαν εργαλείο στα χέρια του ανθρώπου που μπορεί να το χρησιμοποιήσει προς όφελός του.
Όμως, ο άνθρωπος ζει μέσα στο φυσικό περιβάλλον και δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτό. Το περιβάλλον δεν είναι ένα εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, να φθαρεί και να αντικατασταθεί από κάτι άλλο. Η φθορά του περιβάλλοντος σημαίνει υποβάθμιση, ακόμη και κίνδυνο της ζωής του ανθρώπου.
⚔️ Φυσικοί πόροι και διεθνείς συγκρούσεις
Φυσικοί πόροι ιδιαίτερης αξίας, όπως τα κοιτάσματα πετρελαίου, αποτέλεσαν σημείο τριβής ανάμεσα σε κράτη. Κράτη προσπάθησαν να ελέγξουν άλλα κράτη προκειμένου να χρησιμοποιήσουν τους φυσικούς τους πόρους. Το πετρέλαιο, για παράδειγμα, βρίσκεται στη βάση των προβλημάτων που ανακύπτουν διαρκώς στην Μέση Ανατολή. Τα μεγαλύτερα κοιτάσματα πετρελαίου του πλανήτη βρίσκονται στο υπέδαφος 4 χωρών: της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράκ, του Κουβέιτ και του Ιράν. Γι' αυτό και η περιοχή αυτή είναι μονίμως επίκεντρο συγκρούσεων.
Ο Πόλεμος του Κόλπου (2 Αυγούστου 1990 – 28 Φεβρουαρίου 1991) είχε ως αιτία τον έλεγχο του πετρελαίου. Ο πόλεμος ξεκίνησε με την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ. Η δικαιολογία ήταν ότι το Κουβέιτ έκλεβε πετρέλαιο μέσω γεωτρήσεων από το Ιράκ. Τον Ιανουάριο του 1991 μια διεθνής συμμαχία υπό την καθοδήγηση των Η.Π.Α. και την εξουσιοδότηση του Ο.Η.Ε. επιτέθηκε στο Ιράκ για να απελευθερωθεί το Κουβέιτ. Οι πολεμικές επιχειρήσεις τέλειωσαν με την νίκη των συμμαχικών δυνάμεων.
Η Αίγυπτος οφείλει την ύπαρξή της στον Νείλο ποταμό. Όμως, το 85% του συνολικού νερού που ρέει στον Νείλο πηγάζει στην Αιθιοπία, η κυβέρνηση της οποίας έχει εξαγγείλει την κατασκευή ενός μεγάλου φράγματος για να εκμεταλλευτεί το νερό του ποταμού. Αυτό θα σημάνει την καταστροφή της Αιγύπτου. Όμως και η Αιθιοπία προσπαθεί να λύσει προβλήματα επιβίωσης των κατοίκων της. Ο πόλεμος για το νερό απειλεί την ανθρωπότητα αν δεν βρεθεί τρόπος διαχείρισης των υδάτινων πόρων προς όφελος όλων.
🔄 Η αναζήτηση νέου μοντέλου
Το εργαλειακό παραδοσιακό μοντέλο έχει δεχθεί πολλές επικρίσεις καθώς προκαλεί τεράστιες βλάβες στο περιβάλλον. Για αυτό τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει η προσπάθεια για την προώθηση ενός μοντέλου ανάπτυξης το οποίο θα προστατεύει το περιβάλλον. Πρόκειται για την αειφόρο ανάπτυξη.
Η αλλαγή μοντέλου ανάπτυξης σε σχέση με την προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Οι προτάσεις που διατυπώνονται κινούνται σε δύο κυρίως άξονες:
α) Υπέρβαση των περιβαλλοντικών προβλημάτων μέσω της ανάπτυξης
Η ανάπτυξη των οικονομικά αδύναμων χωρών θα τις κάνει πλουσιότερες και θα μπορέσουν, όπως σήμερα οι ανεπτυγμένες χώρες, να επενδύσουν σε αντιρρυπαντική τεχνολογία και να αντιμετωπίσουν τα περιβαλλοντικά τους προβλήματα.
β) Νέο μοντέλο ζωής και ανάπτυξης
Τα κράτη, οι επιχειρήσεις και οι κάτοικοι του πλανήτη είναι ανάγκη να αλλάξουν τρόπο σκέψης και δράσης:
- Τα κράτη χρειάζεται να προχωρήσουν σε τήρηση της νομοθεσίας που προστατεύει το περιβάλλον και να προχωρήσουν με γοργούς ρυθμούς στην αειφόρο ανάπτυξη.
- Οι επιχειρήσεις χρειάζεται να αλλάξουν την τεχνολογία που χρησιμοποιούν για την παραγωγή των προϊόντων τους, ώστε τα νέα μέσα παραγωγής να μην καταστρέφουν το περιβάλλον.
- Οι κάτοικοι του πλανήτη, ιδιαίτερα των ανεπτυγμένων χωρών, χρειάζεται να αλλάξουν τις καταναλωτικές τους συνήθειες προκειμένου να αποφευχθεί η οικολογική καταστροφή. Ο καταναλωτισμός, όσο αυξάνεται, τόσο θα απαιτεί και περισσότερους φυσικούς πόρους για να καλυφθεί.
Όπως έχει επισημάνει και ο Κορνήλιος Καστοριάδης, είναι καιρός ο άνθρωπος να αρνηθεί την κεντρική κατεύθυνση του παραδοσιακού μοντέλου ανάπτυξης «σύμφωνα με το οποίο το πεπρωμένο μας είναι ν' αυξάνουμε ακατάπαυστα την παραγωγή και την κατανάλωση».
Το 1970, το Μ.Ι.Τ. δημοσίευσε μια έκθεση στην οποία επεσήμαινε ότι η υλική ανάπτυξη της ανθρωπότητας έχει όρια περιβαλλοντικά. Οι προτάσεις του Μ.Ι.Τ. για την αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού προβλήματος ήταν: σταθεροποίηση του πληθυσμού, μηδενισμός της ανάπτυξης, μείωση κατανάλωσης των μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων, αύξηση της παραγωγής τροφίμων, δραστική μείωση της ρύπανσης.
Αμερικάνος οικονομολόγος. Το 1973 εκδόθηκε το βιβλίο του Το μικρό είναι όμορφο (Small is beautiful). Βασική ιδέα του βιβλίου είναι ότι οι μεγάλες παραγωγικές μονάδες πρέπει να αντικατασταθούν από μικρές, οι οποίες θα παράγουν λιγότερα προϊόντα, χωρίς να καταστρέφουν το περιβάλλον.
«Η ιστορία της προσπάθειας του ανθρώπου να υποτάξει τη φύση είναι συνάμα και η ιστορία της υποταγής του ανθρώπου από τον άνθρωπο.»
(Μαξ Χορκχάιμερ)