Το αξίωμα του πολίτη: ελεύθερος, υπεύθυνος και ενεργός πολίτης

Ποιος είναι ο πολίτης

Πολίτης είναι εκείνος που έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση συμμετοχής στα κοινά, εκείνος που μετέχει στην εξουσία και στην απονομή της δικαιοσύνης. Είναι εκείνος που εκλέγει και εκλέγεται, εκείνος που γνωρίζει να κυβερνά και να κυβερνιέται.

Ο πολίτης, κυρίως στην κλασική Αθήνα, καταλάμβανε διάφορα αξιώματα και ασκούσε πολιτική. Κάθε πολίτης που συμμετέχει ενεργά, που εκφέρει δημόσιο λόγο, επηρεάζει τις πολιτικές εξελίξεις.

Ο πολίτης και η πολιτεία

Αντλώντας από την κλασική Ελλάδα, ο πολίτης ανήκει τόσο στον εαυτό του όσο και στην πολιτεία. Η ύπαρξή του συνδέεται άρρηκτα με την πολιτεία.

Ύψιστη αρετή του πολίτη είναι η ικανότητα του άρχειν και άρχεσθαι. Ακριβώς αυτή η εναλλαγή στην εξουσία αποτρέπει τη δυνατότητα κυριαρχίας κάποιου. Γι' αυτό είχε και συνεχίζει να έχει μεγάλη σημασία η πολιτική παιδεία, που έχει στόχο τη διάπλαση ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών.

Ζητούμενο κάθε φορά είναι η ισορροπία ανάμεσα:

• στο ατομικό (τον πολίτη) και
• στο συλλογικό (την πολιτεία)

μια ισορροπία που δεν στηρίζεται στην ομοιομορφία, αλλά στη διαφορά.

Ο πολίτης εκτός από το «Εγώ» ενδιαφέρεται και για το «Εμείς». Περιορίζει τον εγωισμό του για χάρη του συνόλου. Μάλιστα, προτάσσει το γενικό έναντι του ατομικού συμφέροντος. Η πολιτική δράση και συμπεριφορά του, η συμμετοχή του στα κοινά, δεν γίνεται για προσωπικό όφελος, αλλά για όφελος του κοινωνικού συνόλου, της πολιτείας.

Ποιος μπορεί να συμμετέχει στα κοινά;

Το ερώτημα είναι: ποιος είναι ικανός να μετέχει στα κοινά και επομένως να ασκεί πολιτική;

Η απάντηση έχει ήδη δοθεί από την κλασική αρχαιότητα και συνεχίζει να ισχύει και σήμερα: Όλοι οι πολίτες μπορούν και οφείλουν να συμμετέχουν στην πολιτική. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να συμμετέχει στο πολιτικό γίγνεσθαι. Οι πολλοί, ως σύνολο, είναι καλύτεροι από τους λίγους.

Η ιδιότητα του πολίτη στη σύγχρονη εποχή

Στη σύγχρονη εποχή η ιδιότητα του πολίτη συνδέεται με τη δημιουργία και την εξέλιξη του έθνους-κράτους, από τον 19ο αιώνα και μετά. Η δημιουργία του έθνους-κράτους συνεπάγεται τη δημιουργία μιας πολιτικής κοινότητας με κοινά χαρακτηριστικά (κουλτούρα, θρησκεία, γλώσσα, ταυτότητα).

Η ιδιότητα του πολίτη αποτελεί:

• δικαίωμα και υποχρέωση
• προνόμιο και καθήκον

Ο ενεργός πολίτης

Στη σημερινή κοινωνία της πολιτικής αποχής και της πολιτικής απάθειας ζητούμενο είναι ο ενεργός πολίτης.

Ενεργός πολίτης δεν θεωρείται απλώς ο ενημερωμένος πολίτης, αλλά αυτός που συμμετέχει ενεργά στις δημόσιες υποθέσεις, στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι, σε τοπικό, εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο. Η συμμετοχή έχει στόχο την οργάνωση και τη λειτουργία μιας καλύτερης κοινωνίας, σύμφωνα με ορισμένες αξίες.

Η δημοκρατική πολιτεία ενδιαφέρεται να μορφώσει έναν ελεύθερο, υπεύθυνο και ενεργό πολίτη. Έναν πολίτη που γνωρίζει ότι:

• η αυτονομία συνεπάγεται την αυτοπειθαρχία
• η ελευθερία σημαίνει ευθύνη

Καλλιέργεια αξιών

Η καλλιέργεια βασικών κοινωνικών και πολιτικών αξιών κρίνεται απαραίτητη γιατί βοηθούν τον μαθητή να διαμορφώσει συνείδηση και συμπεριφορά σύμφωνα με αυτές τις αξίες. Να διαμορφώσει χαρακτήρα, δηλαδή συμπεριφορά:

• ελεύθερη
• υπεύθυνη
• έντιμη
• με συνέπεια και ακεραιότητα

Ζητούμενο είναι το σημείο ισορροπίας ανάμεσα:

• στην προσωπική αυτονομία και την κοινωνική υπευθυνότητα
• στα ατομικά δικαιώματα και το συλλογικό καθήκον
• στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του ατόμου

Ο παγκόσμιος πολίτης - Κοσμοπολίτης

Η καλλιέργεια διαχρονικών και συγχρόνως παγκόσμιων αξιών είναι απαραίτητη στην σημερινή παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Αυτή η πραγματικότητα καθιστά αναγκαία τη δημιουργία πολιτών με οικουμενική συνείδηση.

Όμως, η δημιουργία του παγκόσμιου πολίτη δεν αναιρεί τον πολίτη με τοπική, εθνική και ευρωπαϊκή συνείδηση. Αντίθετα, προϋποθέτει όλες αυτές τις επιμέρους συνειδήσεις.