Ο κοινωνικός έλεγχος 🔍⚖️
Η ανάγκη για κανόνες
Σε κάθε κοινωνία υπάρχουν κοινωνικοί κανόνες που ρυθμίζουν τις ατομικές και συλλογικές συμπεριφορές.
Χωρίς πλαίσιο, χωρίς κοινωνικά προσδιορισμένα όρια, εντός των οποίων θα δραστηριοποιούνται και θα συμπεριφέρονται οι άνθρωποι, δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία. Η ύπαρξη της κοινωνίας σημαίνει και ύπαρξη κανόνων.
📜 Τι ρυθμίζουν οι κοινωνικοί κανόνες;
Οι κοινωνικοί κανόνες ρυθμίζουν και αξιολογούν τις συμπεριφορές των ατόμων, ακόμα και τις πιο προσωπικές, όπως π.χ.:
- ο τρόπος ομιλίας
- ντυσίματος
- διασκέδασης κτλ.
Κανόνες για όλα τα μέλη
Ορισμένοι κανόνες αφορούν όλα τα μέλη της κοινωνίας, όπως π.χ.:
- ο σεβασμός στην πολιτισμική κληρονομιά
- στα εθνικά σύμβολα
- τα βασικά θέματα ηθικής συμπεριφοράς κτλ.
Κανόνες για συγκεκριμένους ρόλους
Κάποιοι κανόνες αφορούν ορισμένα μόνο άτομα ή ομάδες στο πλαίσιο άσκησης του ρόλου τους, όπως:
- ο ρόλος του δημοσίου υπαλλήλου
- του μέλους κόμματος κτλ.
🧠 Η εκμάθηση των κανόνων
Τα άτομα ζώντας σε μια κοινωνία μαθαίνουν ποια συμπεριφορά θεωρείται αποδεκτή και επιθυμητή και, συνήθως, την ακολουθούν. Μαθαίνουν π.χ. ορισμένο τρόπο αμφίεσης, ομιλίας, συναλλαγών, ορισμένους τρόπους καλής συμπεριφοράς.
Με την κοινωνικοποίηση τα άτομα «μαθαίνουν» τι επιτρέπεται και τι όχι.
⚖️ Ο κοινωνικός έλεγχος
Ο κοινωνικός έλεγχος λειτουργεί συμπληρωματικά με την κοινωνικοποίηση. Στόχος του είναι η συμμόρφωση του ατόμου σε αυτά που ορίζουν οι φορείς κοινωνικοποίησης.
👥 Φορείς κοινωνικού ελέγχου
Οι διάφοροι φορείς κοινωνικοποίησης (οικογένεια, φίλοι, Μ.Μ.Ε., κράτος κτλ.) είναι συνήθως και φορείς κοινωνικού ελέγχου. Όμως, δεν έχουν όλοι την ίδια «δύναμη».
Παράδειγμα:
- Η οικογένεια έχει δύναμη και ως φορέας κοινωνικοποίησης και ως φορέας ελέγχου.
- Τα Μ.Μ.Ε. επηρεάζουν σημαντικά τους τρόπους συμπεριφοράς, αλλά δεν έχουν τα μέσα για να επιβάλλουν κυρώσεις.
⏰ Πότε ασκείται κοινωνικός έλεγχος;
| Είδος ελέγχου | Πότε ασκείται | Σκοπός |
|---|---|---|
| 🛡️ Προληπτικός | Εκ των προτέρων | Για να μην υπάρξει παραβίαση των κανόνων |
| ⚖️ Κατασταλτικός | Εκ των υστέρων | Όταν το άτομο έχει παραβιάσει τους κανόνες |
Παράδειγμα: ο νόμος απαγορεύει τη φθορά ξένης περιουσίας. Η απαγόρευση αυτή λειτουργεί προληπτικά, δηλαδή «αναγκάζει» τα άτομα να μην προκαλούν φθορά σε ξένη περιουσία. Αν το πράξουν θα υποστούν κατασταλτικό έλεγχο (π.χ. θα τους επιβληθεί η προβλεπόμενη ποινή).
🔄 Με ποιον τρόπο ασκείται;
Ασκείται με δύο τρόπους:
α) Με επιβραβεύσεις 🏆
Η επιβράβευση, ο έπαινος, η επιδοκιμασία, σημαίνουν θετική αξιολόγηση της συμπεριφοράς.
Στόχος: η επανάληψη της συμπεριφοράς που επιθυμούν αυτοί που ασκούν τον έλεγχο, δηλαδή της συμπεριφοράς που κινείται μέσα στα ορισμένα όρια.
β) Με κυρώσεις ⛔
Η κύρωση, ο ψόγος, η αποδοκιμασία, σημαίνουν αρνητική αξιολόγηση της συμπεριφοράς.
Στόχος: η αποφυγή της μη ορθής συμπεριφοράς, δηλαδή της συμπεριφοράς που έχει ξεφύγει από τα ορισμένα όρια. Η υπέρβαση των ορίων απειλεί την κοινωνική συνοχή και αυτό δεν το θέλει καμιά ομάδα και καμιά κοινωνία.
🧩 Εσωτερίκευση των κανόνων
Γενικά οι άνθρωποι μαθαίνουν από μικρή ηλικία να εφαρμόζουν τους κοινωνικούς κανόνες, καθώς τους εσωτερικεύουν σε μεγάλο βαθμό. Δεν αναρωτιούνται, κάθε στιγμή, αν πρέπει ή δεν πρέπει να τους εφαρμόζουν. Έτσι, δεν χρειάζονται συνεχείς επιβραβεύσεις ούτε συνεχείς κυρώσεις για την τήρησή τους.
🗂️ Είδη κοινωνικού ελέγχου
Ο κοινωνικός έλεγχος διακρίνεται σε τρία είδη:
α) Άτυπος κοινωνικός έλεγχος 🏘️
Γίνεται με βάση τα ήθη, τις παραδόσεις, τους άγραφους νόμους της ομάδας ή της κοινωνίας.
Ασκείται με πολλούς τρόπους, όπως:
- άμεσες ή έμμεσες υποδείξεις
- χειρονομίες
- μορφασμούς
- περιφρόνηση
- αποδοκιμασία
- επιβράβευση κτλ.
Ασκείται κυρίως όπου υπάρχουν μικρές ομάδες και σε παραδοσιακές κοινωνίες, όπου οι σχέσεις είναι άτυπες και προσωπικές.
Ορισμένες φορές ο άτυπος έλεγχος είναι πιο αποτελεσματικός από τον τυπικό έλεγχο (σκεφτόμαστε τι θα πει ο κόσμος, η γειτονιά, οι συνάδελφοι, οι φίλοι κτλ.).
β) Τυπικός κοινωνικός έλεγχος 📋
Γίνεται με βάση γραπτούς κανόνες (νόμοι, κανονισμοί, αποφάσεις κτλ.).
Φορείς που ασκούν τυπικό έλεγχο:
- η οικογένεια
- το σχολείο
- η θρησκεία
- το κράτος κτλ.
Κάθε φορέας αξιολογεί τη συμπεριφορά του ατόμου με τους υπάρχοντες κανόνες και επιβάλλει τις προβλεπόμενες κυρώσεις. Αυτό ισχύει κυρίως για το κράτος, αλλά και για τους φορείς που η λειτουργία τους στηρίζεται σε γραπτούς κανόνες.
Αυτό το είδος ελέγχου ασκείται, κυρίως, όπου υπάρχουν μεγάλες ομάδες και σε σύγχρονες κοινωνίες, όπου οι σχέσεις είναι τυπικές και απρόσωπες.
γ) Αυτοέλεγχος 🪞
Ο αυτοέλεγχος είναι ο έλεγχος που ασκεί το ίδιο το άτομο στη συμπεριφορά του για διάφορους λόγους:
- είτε γιατί έχει αποδεχθεί τους κοινωνικούς κανόνες ως λογικούς και αναγκαίους
- είτε γιατί φοβάται τις κυρώσεις που θα υποστεί, αν τους παραβιάσει
Παράδειγμα: Υπάρχει ο κανόνας «απαγορεύεται η κλοπή». Το άτομο είτε γιατί θεωρεί τον κανόνα σωστό, είτε γιατί φοβάται την τιμωρία, είτε και για τους δύο λόγους, κρίνει και αξιολογεί τη συμπεριφορά του και δεν κλέβει.
Ο βαθμός αυτοελέγχου εξαρτάται από τον βαθμό εσωτερίκευσης, δηλαδή αφομοίωσης και αποδοχής των κοινωνικών κανόνων και αξιών της κοινωνίας.
🏘️ Άτυπος έλεγχος σε μικρές κοινωνίες
Ο άτυπος κοινωνικός έλεγχος είναι πολύ σημαντικός σε μικρές κοινωνίες, σε χωριά κτλ. Οι άνθρωποι δίνουν μεγάλη βαρύτητα στο πώς θα τους κρίνει η μικρή κοινότητα στην οποία ζουν.
Πολλές φορές, για τους ανθρώπους που ζουν σε τέτοια κλειστά κοινωνικά περιβάλλοντα, η κακή κριτική από την κοινότητα, το κουτσομπολιό κτλ. είναι σημαντικότερα από τις κυρώσεις του νόμου (τυπικός κοινωνικός έλεγχος).
Από αυτή την άποψη, η ζωή στις πόλεις δίνει στους ανθρώπους μεγαλύτερη ελευθερία. Μπορεί οι σχέσεις στις πόλεις να είναι «απρόσωπες», όμως οι άνθρωποι έχουν περισσότερες επιλογές δημιουργίας κοινωνικών σχέσεων και λιγότερο άτυπο κοινωνικό έλεγχο.
Σημαντικός, επίσης, είναι ο άτυπος κοινωνικός έλεγχος στις παρέες όπου πολλοί άνθρωποι κάνουν, τελικά, αυτό που θέλει η παρέα για να μην πάψουν να είναι μέλη της.
🧭 Παρέκκλιση και όρια
Κάθε ομάδα ή κοινωνία δεν αναμένει από όλα τα μέλη της ακριβώς ίδια, δηλαδή τυποποιημένη συμπεριφορά, αλλά μια συμπεριφορά που πρέπει να κινείται σε ορισμένα όρια.
- Επιτρέπεται η διαφορετική συμπεριφορά (συμπεριφορά εντός ορίων).
- Δεν επιτρέπεται η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά (συμπεριφορά εκτός ορίων).
Η παρέκκλιση δεν ορίζεται από το είδος της συμπεριφοράς, αλλά από την αντίδραση του κοινωνικού συνόλου στη συμπεριφορά.
Έτσι π.χ. οι προγαμιαίες σχέσεις εθεωρούντο παλιότερα παρεκκλίνουσα συμπεριφορά, όχι όμως σήμερα.
Επιπλέον, κάθε ομάδα ή κοινωνία θέτει τα δικά της όρια. Παραδείγματα:
- Αυτό που επιτρέπει η ευρωπαϊκή κοινωνία δεν σημαίνει ότι το επιτρέπει μια ασιατική κοινωνία.
- Αυτό που δεν επιτρέπεται στους δημοσίους υπαλλήλους (π.χ. ορισμένη αμφίεση), επιτρέπεται στους καλλιτέχνες.
- Η ανοχή και η μικρή τιμωρία για τα παιδιά δεν ισχύει για τους ενήλικες.