Η οικογένεια: το κύτταρο της ατομικής και συλλογικής ζωής 👨👩👧👦
Τι είναι η οικογένεια
Ο θεσμός της οικογένειας υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες και σε όλες τις εποχές. Είναι η μικρότερη κοινωνική ομάδα. Αποτελεί θεμελιακό θεσμό κάθε κοινωνίας.
Η μορφή της οικογένειας και οι σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε αυτή, έχουν άμεση σχέση με την οργάνωση της κοινωνίας.
Η οικογένεια δεν πρέπει να εξετάζεται ξέχωρα από την κοινωνία.
Παραδοσιακές μορφές οικογένειας 🏠
Μέχρι το πρόσφατο παρελθόν υπήρχαν δύο μορφές οικογένειας.
α) Η πυρηνική οικογένεια
Την πυρηνική οικογένεια την αποτελούν ο/η σύζυγος και τα ανήλικα ή και ανύπαντρα παιδιά.
Ο τύπος της πυρηνικής οικογένειας κυριαρχεί στις βιομηχανικές κοινωνίες.
β) Η εκτεταμένη οικογένεια
Η εκτεταμένη οικογένεια αποτελείται από περισσότερα μέλη ή από περισσότερες πυρηνικές οικογένειες.
Μορφή εκτεταμένης οικογένειας αποτελεί η πατριαρχική οικογένεια, η οποία αποτελείται από:
- Τον αρχηγό της οικογένειας, τον pater familias.
- Τα ανύπαντρα παιδιά.
- Τους παντρεμένους γιους και τα παιδιά τους.
Η πατριαρχική οικογένεια κυριαρχεί στις παραδοσιακές κοινωνίες. Σε μικρή έκταση εμφανίζεται στις αγροτικές – κτηνοτροφικές περιοχές σύγχρονων κοινωνιών.
Ο ενδιάμεσος τύπος: η μεικτή οικογένεια
Πάντως στην πράξη παρατηρείται και ένας ενδιάμεσος τύπος, η μεικτή οικογένεια. Τέτοιος τύπος οικογένειας υπάρχει όταν π.χ. μαζί με το ζευγάρι συνοικούν και οι γονείς ή/και τα αδέλφια τού ενός από τους δύο συζύγους.
Η εικόνα στην Ελλάδα
Και στην Ελλάδα κυριαρχεί η πυρηνική οικογένεια. Σπανίως συναντάται η εκτεταμένη οικογένεια στην ύπαιθρο και ειδικότερα σε κτηνοτροφικές περιοχές. Ακόμα, τόσο στην ύπαιθρο όσο και στις πόλεις συναντάται ο μεικτός τύπος οικογένειας.
Σύγχρονες μορφές οικογένειας 🌆
Στη σύγχρονη κοινωνία υπάρχουν και άλλες μορφές οικογένειας, όπως:
α) Η μονογονεϊκή οικογένεια
Η μονογονεϊκή οικογένεια περιλαμβάνει τον έναν γονέα και τα παιδιά. Προκύπτει είτε μετά από το διαζύγιο είτε από επιλογή ενός εκ των δύο γονέων.
β) Η χωλή οικογένεια
Η χωλή οικογένεια υπάρχει όταν ο ένας σύζυγος απουσιάζει για μεγάλα χρονικά διαστήματα (π.χ. ναυτικοί, έμποροι), χωρίς αυτό να σημαίνει διάρρηξη των δεσμών της οικογένειας.
Το πέρασμα στη σύγχρονη κοινωνία 🏭
Το πέρασμα από την παραδοσιακή στην σύγχρονη κοινωνία σήμαινε σημαντικές αλλαγές στον θεσμό της οικογένειας.
Οι μεγάλες αλλαγές άρχισαν με την βιομηχανική επανάσταση και τη δημιουργία των πόλεων και των μεγαλουπόλεων. Στην σύγχρονη εποχή, πολλές λειτουργίες που επιτελούσε η οικογένεια αυτονομούνται και επιτελούνται από εξειδικευμένους θεσμούς (σχολείο, επιχείρηση, γηροκομείο κτλ.).
Οι λειτουργίες της οικογένειας ❤️
Όσο και αν έχουν περιοριστεί οι λειτουργίες της οικογένειας, αυτή συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό θεσμό και να επιτελεί πολλές λειτουργίες, όπως:
- α) Αναπαραγωγή. Φροντίζει για την αναπαραγωγή και διαιώνιση του ανθρώπινου είδους. Η αναπαραγωγή γίνεται στο πλαίσιο της οικογένειας και δεν υπάρχει άλλος θεσμός που να επιτελεί αυτή τη λειτουργία.
- β) Ανατροφή και κοινωνικοποίηση. Μεριμνά για την ανατροφή και την κοινωνικοποίηση των παιδιών. Εντάσσει και ενσωματώνει τα νέα μέλη στην κοινωνία. Μαθαίνει στους νέους ανθρώπους τους κανόνες, τις αρχές, τις αξίες της κοινωνίας.
- γ) Ψυχολογική στήριξη. Προσφέρει ψυχολογική και συναισθηματική στήριξη. Ικανοποιεί την ανάγκη για αγάπη και δίνει «ταυτότητα» και αίσθηση του ανήκειν. Στην οικογένεια αναπτύσσονται σχέσεις αγάπης, αφοσίωσης, αλληλοβοήθειας κτλ.
- δ) Αποκατάσταση. Ενδιαφέρεται για την επαγγελματική αλλά και οικογενειακή αποκατάσταση των μελών της.
- ε) Φροντίδα. Φροντίζει για την υγεία και την παιδεία των παιδιών, αλλά και για την περίθαλψη των υπερηλίκων κτλ.
Στην οικογένεια αναπτύσσονται ποικίλες σχέσεις. Η διάρκεια και η ένταση των σχέσεων εξαρτάται κυρίως από την εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών της. Γενικά, αποτελεί το «λιμάνι» για όλους.
Ο γάμος και η λύση του 💍
Η οικογένεια αρχίζει να υπάρχει από τη στιγμή που ενώνονται δύο πρόσωπα διαφορετικού φύλου. Ο γάμος αποτελεί τον κύριο τρόπο δημιουργίας οικογένειας. Αποτελεί μια «διαβατήρια τελετουργία» που σηματοδοτεί το πέρασμα από μια κατάσταση σε μια άλλη.
Τυπικά, η «λύση» του γάμου γίνεται με δύο τρόπους:
- α) Με τον θάνατο ενός εκ των συζύγων (αναγκαστική λύση).
- β) Με το διαζύγιο. Το διαζύγιο αλλάζει μορφή στην πυρηνική οικογένεια και την μετατρέπει σε μονογονεϊκή.
Το διαζύγιο αλλάζει τη μορφή της οικογένειας, αλλά δεν σημαίνει ότι ο θεσμός της οικογένειας παύει να υπάρχει.
Η ορθόδοξη εκκλησία, επειδή ακριβώς υπάρχει η πιθανότητα αποτυχίας της σχέσης (αφού η σχέση είναι ένα διαρκές άθλημα που μπορεί να οδηγήσει στην επιτυχία ή στην αποτυχία), γι' αυτό ακριβώς είναι ανεκτική και δέχεται να τελέσει κάποιος έως και τρεις γάμους.
Ο γάμος ως κοινωνικός θεσμός 🤝
O γάμος εμφανίζεται ως ένωση άντρα και γυναίκας, με διαφορετικές μορφές, σε όλες τις κοινωνίες και σε όλες τις εποχές. Το τελετουργικό του γάμου αλλάζει από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή.
Αυτό που δεν αλλάζει είναι ότι ο γάμος «παράγει» κοινωνικές σχέσεις, καθώς το κάθε άτομο δημιουργεί εξ αγχιστείας συγγενείς. Γι' αυτό και οι συγγενείς διακρίνονται στους εξ αίματος και εξ αγχιστείας.
«Eίναι πλάνη να νομίζουμε, πως ο γάμος τώρα μόλις έγινε προβληματικός θεσμός. Πάντα –από τ' αρχαία ώς τα χρόνια των γονέων μας– έτσι ήταν. Kι ούτε μπορούσε, λογικά, να 'ναι διαφορετικά. Aν είν' αλήθεια –κι ασφαλώς είναι– πως κάθε άνθρωπος είναι μια αντιφατική προσωπικότητα, μ' αρετές και κακίες, μ' απρόβλεπτες μεταπτώσεις, που δύσκολα καθένας μας τα βγάζει πέρα με τον ίδιο τον εαυτό του, πόσο πιο πολύ δύσκολο είναι να συμβιώνουν συνεχώς –μέρα νύχτα– κάτω από την ίδια στέγη δύο τέτοιες αντιφατικές κι απρόβλεπτες προσωπικότητες.» (Κώστας Ε. Μπέης)
«Βρισκόμαστε σε ένα σταυροδρόμι. Θα φέρει το μέλλον την παραπέρα παρακμή των μακροχρόνιων γάμων και/ή δεσμών; Θα ζούμε ολοένα και πιο πολύ σε ένα συναισθηματικό και σεξουαλικό περιβάλλον που θα το σημαδεύουν οι πικρίες και η βία;» (A. Giddens, Κοινωνιολογία, εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2002)