Η πολιτική τέχνη
«Άρα πολιτική για μας σημαίνει αγώνα για να μετάσχουμε στην εξουσία ή για να επηρεάσουμε τη διανομή της εξουσίας, είτε μεταξύ κρατών είτε μεταξύ ομάδων μέσα σε ένα κράτος» (Μαξ Βέμπερ, Η Πολιτική ως Επάγγελμα).
Κάθε πολίτης ασκεί πολιτική. Αλλά τι σημαίνει πολιτική;
🗳️ Τι είναι πολιτική; — Πολλαπλοί ορισμοί
- Πολιτική είναι η τέχνη και η επιστήμη της διακυβέρνησης.
- Πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού και όχι του επιθυμητού.
- Πολιτική είναι η ενεργός συμμετοχή του πολίτη στα κοινά.
- Πολιτική είναι η κοινή και συντονισμένη δράση μεμονωμένων ατόμων ή ομάδων με σκοπό την επιτυχία στόχων που αφορούν το κοινωνικό σύνολο.
- Πολιτική είναι η επιλογή ενός μέσου / μέτρου για την επιτυχία ενός σκοπού / στόχου.
- Πολιτική είναι ο αγώνας για την απόκτηση, την άσκηση και την κατανομή της εξουσίας.
- Πολιτική είναι οτιδήποτε σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με την οργάνωση και τη λειτουργία της εξουσίας, άρα με την οργάνωση και λειτουργία κάθε κοινωνίας.
⚖️ Το θεμελιώδες πρόβλημα της πολιτικής
Το θεμελιώδες πρόβλημα της πολιτικής είναι το εξής: περισσότερη ισότητα (δικαιοσύνη) ή περισσότερη αποτελεσματικότητα;
Επιπλέον, η πολιτική υπηρετεί αξίες ή συμφέροντα;
Το ερώτημα τέθηκε στην αρχαία Ελλάδα και συνεχίζει να υφίσταται. Η πολιτική είναι μέσο πραγμάτωσης αξιών που οδηγούν την πόλη σε πρόοδο ή είναι πεδίο σύγκρουσης ομάδων με διαφορετικά συμφέροντα;
🏛️ Η πολιτική κατά τους αρχαίους Έλληνες
Για τους Έλληνες (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης κτλ.), η πολιτική δεν έχει σκοπό να εξουσιάζει, ούτε να εξυπηρετεί συμφέροντα, αλλά να υπηρετεί αξίες.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πολιτική πρέπει να υπηρετεί το κοινό συμφέρον. Άρα, εξυπηρετεί και αξίες και ένα συμφέρον: αυτό που αποκαλούμε δημόσιο συμφέρον.
Επιπλέον, ο Σωκράτης σύνδεσε την πολιτική με την ηθική, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική είναι μέγιστη τέχνη και καλλίστη αρετή, γι' αυτό στόχος της πολιτικής οφείλει να είναι η ηθική βελτίωση των πολιτών.
«Η αληθινή πολιτική τέχνη δεν πρέπει να ενδιαφέρεται για το ατομικό αλλά για το κοινό συμφέρον, διότι το ατομικό διασπά, ενώ το κοινό ενώνει την πολιτεία.» (Πλάτων, Νόμοι)
«Τελικός σκοπός κάθε επιστήμης και τέχνης είναι το αγαθό. Και αγαθό στην πολιτική είναι η δικαιοσύνη, δηλαδή το κοινό συμφέρον.» (Αριστοτέλης, Πολιτικά)
🏗️ Η πολιτική ως αρχιτεκτονική επιστήμη
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πολιτική είναι αρχιτεκτονική επιστήμη, γιατί αυτή καθορίζει ποιες επιστήμες είναι απαραίτητες για την πολιτεία, ποιες πρέπει να μαθαίνει καθένας και ως ποιο σημείο.
Γι' αυτό και οι πιο αξιόλογες επιστήμες, όπως η στρατηγική, η οικονομική, η ρητορική, υποτάσσονται στην πολιτική. Επιπλέον, η πολιτική χρησιμοποιεί όλες τις άλλες πρακτικές επιστήμες και εκτός απ' αυτό, νομοθετεί τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουμε.
Η πολιτική χρησιμοποιεί ως εργαλεία τη λογική, τη διαλεκτική, τη ρητορική, εργαλεία που ταιριάζουν στη φύση του ανθρώπου. Γι' αυτό η πολιτική είναι υπόθεση όλων. Στην πολιτική όλες οι γνώμες είναι, κατ' αρχήν, ισοδύναμες και μόνο ο διάλογος θα αποκαλύψει την πιο συμφέρουσα.
💎 Πολιτικές αξίες
Ο άνθρωπος χωρίς αξίες είναι άγριο ον. Το ίδιο και η πολιτική, χωρίς αξίες είναι πανουργία.
Βασικές πολιτικές αξίες αποτελούν:
- η ελευθερία
- η ισότητα
- η δικαιοσύνη ⚖️
- ο νόμος
- το μέτρο
- η συμμετοχή
- ο διάλογος
🤝 Η αξία της συμμετοχής
Όσον αφορά τη συμμετοχή, είναι η «μετοχή» του πολίτη στα κοινά, τα αξιώματα, τις τιμές, τη διακυβέρνηση, την εξουσία, τις αποφάσεις. Η ουσία της αθηναϊκής δημοκρατίας έγκειται στη συμμετοχή των πολιτών, η οποία αποτελεί συνάμα δικαίωμα και υποχρέωση.
Όποιος δεν συμμετέχει θεωρείται ιδιώτης (που σημαίνει στην αρχαία ελληνική γλώσσα, άχρηστος – βλ. και την αγγλική λέξη idiot που πήρε το νόημά της, αν και κάπως παραλλαγμένο, από την αρχαιοελληνική λέξη «ιδιώτης»).
Ο πολίτης συμμετέχει στην Εκκλησία του Δήμου, τη βουλή, τη δικαιοσύνη, τα δημόσια αξιώματα.
🔍 Η «δοκιμασία» των αρχόντων
Όσοι αναλάμβαναν δημόσιο αξίωμα, πριν αναλάβουν τα καθήκοντά τους, υφίσταντο προληπτικό έλεγχο, περνούσαν από «δοκιμασία».
Κάθε υποψήφιος άρχοντας έπρεπε να αποδείξει ότι επιτελούσε τις υποχρεώσεις του ως πολίτης, δηλαδή:
- ότι σεβόταν τους θεούς
- σεβόταν τους γονείς
- είχε εκπληρώσει τη στρατιωτική θητεία
- πλήρωνε τους φόρους κτλ.
Αλλά και κατά τη διάρκεια των καθηκόντων τους, ο έλεγχος ήταν:
- καθημερινός από την Εκκλησία του Δήμου
- επίσημος, στο τέλος κάθε χρόνου, από τη Βουλή
Ειδικά όσοι άρχοντες διαχειρίζονταν δημόσιο χρήμα, στο τέλος της θητείας τους, έδιναν λόγο για τις δαπάνες στους λογιστές.
🎯 Η «καλή» πολιτική
Η πολιτική γεννήθηκε επειδή υπάρχουν περισσότερες επιλογές (λύσεις) για κάποιο πρόβλημα. Η πολιτική δίνει συγκεκριμένες απαντήσεις σε συγκεκριμένα ερωτήματα / προβλήματα.
Η «καλή» πολιτική απαιτεί:
- Σαφή καθορισμό του σκοπού.
- Εύρεση των πιο κατάλληλων μέσων-μέτρων που υλοποιούν τον σκοπό.
Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες σκοπός και μέσα συγκρούονται. Ωστόσο, «ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα».
Στην πολιτική δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία το λέγειν αλλά το πράττειν. Παράλληλα, η πολιτική δεν κρίνεται από τις προθέσεις αλλά από το αποτέλεσμα.
⏳ Καθυστερημένα αποτελέσματα
Όμως, πολλές φορές, οι πολιτικές αποφάσεις αργούν να δώσουν καρπούς, θετικούς ή αρνητικούς. Έτσι π.χ. μια «πολιτική» για την παιδεία, την υγεία, την ανεργία κτλ. θα δώσει αποτελέσματα μετά από χρόνια (π.χ. 5-10 χρόνια).
Μετά από τόσα χρόνια είναι δύσκολο να διαπιστωθεί αν το αποτέλεσμα οφείλεται στην πολιτική αυτή καθεαυτή ή σε άλλους παράγοντες (ανάπτυξη της οικονομίας, ενέργειες άλλων προσώπων, έμμεσες επιδράσεις από αλλαγές σε άλλους θεσμούς κτλ.).
🌟 Το ζητούμενο της πολιτικής
Η πολιτική ρυθμίζει την οργάνωση της κοινωνίας, δίνει λύσεις σε προβλήματα. Από τη ρύθμιση αυτή άλλοι ευνοούνται, άλλοι όχι.
Ζητούμενο είναι να υπάρξει αυτή η πολιτική, που θα φέρει το μέγιστο καλό στον μέγιστο αριθμό ανθρώπων.
Σε κάθε πολιτεία και σε κάθε εποχή, η πολιτική πάντοτε θα είναι χώρος αντιπαράθεσης ατομικών ή ομαδικών συμφερόντων. Η άσκηση της εξουσίας πάντοτε θα είναι πρόκληση για:
- περισσότερη εξουσία ή προσφορά
- αυθαιρεσίες ή συνεργασία
- εξυπηρέτηση του ατομικού οφέλους ή του οφέλους του κοινωνικού συνόλου