Η πόλις και ο πολίτης
🏛️ Από την πολιτεία στο κράτος: η ορολογία
Ο όρος «πολιτεία» είναι αρχαιοελληνικός, σημαίνει το δημοκρατικό πολίτευμα και προέρχεται από τον Αριστοτέλη.
Ο όρος «κράτος» εμφανίζεται με τη σύγχρονή του έννοια, τον 15ο αιώνα. Στην αρχαία Ελλάδα το νόημά του αφορούσε την έννοια της δύναμης-ισχύος.
Στην κλασική αρχαιότητα δεν υπάρχει διάκριση κοινωνίας και πόλης-πολιτείας.
🏘️ Η πόλη ως επέκταση της οικίας
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πόλη αποτελεί επέκταση της οικίας και της κώμης:
- Κώμη είναι «η εκ πλειόνων οικιών κοινωνία»
- Πόλη είναι «η εκ πλειόνων κωμών κοινωνία»
Αποτελεί τον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας:
οικία – γένος – φατρία – φυλή – πόλις
Η πόλη περιλαμβάνει, εκτός των άλλων, και τους χώρους συνάθροισης των πολιτών που διευκολύνουν τη συλλογικότητα, και γι' αυτό γίνονται αντικείμενο φροντίδας, σε αντίθεση με τις κατοικίες, τους κλειστούς ιδιωτικούς χώρους.
👥 «Άνδρες γαρ πόλις»
Ο Θουκυδίδης αναφέρει «άνδρες γαρ πόλις». Δηλαδή, η πόλη είναι κοινότητα ανθρώπων, οι οποίοι συγκροτούν την πόλη-κράτος.
- Η πόλη έχει υποχρέωση να εξασφαλίζει ευδαιμονία σε όλους τους πολίτες.
- Οι πολίτες έχουν υποχρέωση να προστατεύουν την πόλη.
- Πρωταρχικός στόχος του πολίτη είναι η σωτηρία της κοινωνίας και της πόλης, αφού στο πλαίσιο της πόλης συγκροτείται η κοινωνία.
Όταν οι άνθρωποι θέλησαν να δημιουργήσουν την «πόλιν», ο Δίας έστειλε τον Ερμή με δώρα θεϊκά: την αιδώ (αίσθηση ντροπής) και την δίκην (αίσθηση δικαιοσύνης).
📚 «Η πόλη μας είναι σχολείο της Ελλάδας»
Κάθε πόλη-κράτος ήταν υπερήφανη για τον πολιτισμό της. Είναι χαρακτηριστικό πως ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του αναφέρει: «η πόλη μας είναι σχολείο της Ελλάδας».
Η δημοκρατική πόλη καταφέρνει να επιτύχει την ισορροπία, καταφέρνει να μην θυσιάσει τον πολίτη στο βωμό της πόλης, αλλά και να μην υποτάξει την πόλη στην αυθαιρεσία και ιδιοτέλεια του πολίτη.
Αυτό είναι το επίτευγμα της ελληνικής πόλης: Να αποδεχτεί χωρίς να εξαφανίσει τις διαφορές, να κατανοήσει την ανθρώπινη φύση για φιλοπρωτία και να τη διοχετεύσει έτσι ώστε αυτή η τάση να υπηρετήσει το κοινό καλό.
Μια τέτοια πόλη θα γεννήσει πνεύματα όπως τον Σωκράτη και θα δημιουργήσει έργα όπως τον Παρθενώνα. Βέβαια, ο Σωκράτης καταδικάσθηκε από την ίδια την πόλη που τον γέννησε, και αυτό συνέβη διότι είχε αρχίσει η παρακμή της πόλης. Αλλά, τόσο ο Σωκράτης, όσο και ο Παρθενώνας έμειναν στην παγκόσμια ιστορία σύμβολα της συνέπειας και της τελειότητας αντίστοιχα.
🌍 Το αρχαιοελληνικό «θαύμα»
Γενικότερα, το αρχαιοελληνικό «θαύμα» είναι έργο ανθρώπων, οι οποίοι δημιούργησαν ορισμένες κοινωνικές συνθήκες στο πλαίσιο της πόλης. Είναι δημιούργημα του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Πολλές σύγχρονες αξίες, όπως:
- η δημοκρατία 🗳️
- η ελευθερία
- η ισότητα
- η δικαιοσύνη ⚖️
- ο ορθός λόγος
- ο σεβασμός των νόμων κτλ.
...είναι δημιούργημα της πόλης-κράτους. Πολλές έννοιες που αφορούν την πολιτική δημιουργήθηκαν από τους Έλληνες. Από την ελληνική γλώσσα πέρασαν στις άλλες γλώσσες.
Η πόλη-κράτος γεννήθηκε σε αυτόν εδώ τον τόπο, στην αρχαία Ελλάδα. Θεωρείται γεγονός υψίστης κοσμοϊστορικής σημασίας, διότι για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας γεννιέται στο πλαίσιο της πόλης η έννοια του πολίτη και της πολιτικής.
🗳️ Ποιος είναι ο πολίτης;
Πολίτης είναι εκείνος που:
- έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση συμμετοχής στα κοινά
- μετέχει στην εξουσία και στην απονομή της δικαιοσύνης
- εκλέγει και εκλέγεται με τη σειρά του
- γνωρίζει να κυβερνά και να κυβερνιέται
Ο πολίτης, κυρίως στην Αθήνα των κλασικών χρόνων, καταλαμβάνει διάφορα αξιώματα (βουλευτής, δικαστής, στρατηγός κτλ.) και ασκεί πολιτική. Στην αρχαία Αθήνα κάθε πολίτης που συμμετέχει ενεργά, που εκφέρει δημόσιο λόγο, επηρεάζει τις πολιτικές εξελίξεις.
Η έννοια «πολίτης» είναι τίτλος τιμής, είναι «αξίωμα με απεριόριστη διάρκεια» (Αριστοτέλης, Πολιτικά).
«Πολίτης, με την πιο ακριβή σημασία του όρου, είναι εκείνος που έχει το δικαίωμα να γίνεται δικαστής και άρχοντας.» («Πολίτης, δι' απλώς ουδέν των άλλων ορίζεται ή τω μετέχειν κρίσεως και αρχής.») (Αριστοτέλους, Πολιτικά)
⚖️ Άρχειν και άρχεσθαι
Ύψιστη αρετή του πολίτη είναι η ικανότητα του άρχειν και άρχεσθαι (να κυβερνά και να κυβερνιέται). Γι' αυτό είχε μεγάλη σημασία:
- η αγωγή του πολίτη, δηλαδή η διάπλαση ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών
- η εναλλαγή στην εξουσία, ώστε να αποτρέπεται η δυνατότητα κυριαρχίας κάποιου
⚠️ Τα όρια της αρχαίας δημοκρατίας
Πρέπει να επισημανθεί ότι η αρχαία ελληνική δημοκρατία αφορούσε μόνο άνδρες και μόνο ελεύθερους πολίτες. Οι δούλοι και οι γυναίκες δεν συμμετείχαν στα κοινά.
Οι πόλεις είχαν, πολλές φορές, αντίθετα συμφέροντα. Είχαν, επίσης, κοινωνικά προβλήματα, ανισότητες, κοινωνικές αντιθέσεις ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, ελεύθερους και δούλους. Γι' αυτό και προκλήθηκαν πόλεμοι ανάμεσα στις πόλεις και συγκρούσεις στο εσωτερικό των πόλεων (εξεγέρσεις, στάσεις κτλ.). Η εικόνα ενός ενιαίου αρχαίου ελληνικού κόσμου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
📜 Ο όρκος του πολίτη
Ένα συγκεκριμένο συμβόλαιο ένωνε την πόλη και τον πολίτη. Αυτό το συμβόλαιο αποτυπώνεται στον «όρκο του πολίτη» που έδινε κάθε πολίτης όταν ενηλικιωνόταν και αποκτούσε πολιτικά δικαιώματα.
Οι Αθηναίοι όταν γίνονταν 18 ετών παρουσιάζονταν στην Εκκλησία του Δήμου στην Πνύκα και έδιναν τον παρακάτω όρκο:
«Δεν θα ατιμάσω αυτά τα ιερά όπλα· δεν θα εγκαταλείψω το σύντροφό μου στη μάχη· θα πολεμήσω για τους θεούς μου και για την εστία μου, μόνος ή μαζί με άλλους. Δεν θα επιτρέψω να μικρύνει η πατρίδα, αλλά θα την αφήσω πιο μεγάλη και πιο δυνατή από ό,τι την παρέλαβα. Θα υπακούσω στις διαταγές που θα μου δώσει η σωφροσύνη των αρχόντων. Θα συμμορφωθώ με τους νόμους που ισχύουν και με αυτούς που θα ψηφίσει ο λαός με κοινή συμφωνία· εάν κάποιος θελήσει να ανατρέψει αυτούς τους νόμους ή να μην υπακούσει σε αυτούς, δεν θα το ανεχθώ, αλλά θα πολεμήσω για αυτούς, μόνος ή μαζί με άλλους. Θα σεβαστώ τις λατρείες των πατέρων μου.» (Στοβαίος, Ανθολόγιον)