📜 Πνευματική Ιδιοκτησία Γονιδίων
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ηθικά, νομικά και κοινωνικά ζητήματα της Βιοτεχνολογίας είναι το κατά πόσον μπορεί ένα γονίδιο ή ένας οργανισμός να αποτελέσει αντικείμενο διπλώματος ευρεσιτεχνίας (πατέντας), δηλαδή ιδιωτικής πνευματικής ιδιοκτησίας. 🧬💰
⚖️ Η ιστορική εξέλιξη της κατοχύρωσης
Το 1980 το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ (με ψήφους 5 υπέρ έναντι 4 κατά) παραχώρησε δικαιώματα ευρεσιτεχνίας για ένα βακτήριο που έχει την ικανότητα να διασπά το ακατέργαστο πετρέλαιο. Η αιτιολογία ήταν ότι «για οτιδήποτε υπάρχει κάτω από τον ήλιο και κατασκευάζεται από ανθρώπινα χέρια μπορεί να παραχωρηθεί δίπλωμα ευρεσιτεχνίας».
Το 1985 δόθηκε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για γενετικά τροποποιημένο φυτό και τρία χρόνια αργότερα για έναν γενετικά τροποποιημένο ποντικό. Ο ποντικός αυτός περιείχε στο γονιδίωμά του ανθρώπινα ογκογονίδια και ογκογονίδια από άλλους οργανισμούς και χρησιμοποιήθηκε στην έρευνα για τον καρκίνο ως «ζωντανός δοκιμαστικός σωλήνας». Η δημιουργία του κατοχυρώθηκε νομικά το 1992 και από το Ευρωπαϊκό Γραφείο Πατέντας (EPA). Αυτό θεωρήθηκε ανήθικο, γιατί υποβιβάζει τον οργανισμό στο επίπεδο του πράγματος.
❓ Το θεμελιώδες ερώτημα
Το κεντρικό ερώτημα διατυπώνεται ως εξής:
Μπορεί ένα γονίδιο να εφευρεθεί όπως ο τροχός ή το τηλέφωνο;
Η μία άποψη υποστηρίζει ότι η απομόνωση και ο χαρακτηρισμός ενός γονιδίου αποτελεί επιστημονικό επίτευγμα που πρέπει να ανταμείβεται. Η αντίθετη άποψη τονίζει ότι το γονίδιο είναι φυσικό υλικό που προϋπάρχει, δεν εφευρίσκεται αλλά απλώς ανακαλύπτεται, και επομένως δεν μπορεί να αποτελέσει ιδιοκτησία κανενός. 🤔
💵 Οικονομική εκμετάλλευση των γονιδίων
Η κατοχύρωση γονιδίων επιτρέπει σε όποιον κατέχει τα δικαιώματα να τα εκμεταλλεύεται οικονομικά, παράγοντας:
- 🧪 διαγνωστικά τεστ για την ανίχνευση του γονιδίου
- 💊 φάρμακα και θεραπείες για την ασθένεια που αυτό προκαλεί
Το ίδιο ισχύει και για ολόκληρους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ): π.χ. ένα βακτήριο που διασπά τοξικές ουσίες ή μια αγελάδα που παράγει στο γάλα της μια χρήσιμη πρωτεΐνη, όπως η ινσουλίνη, μπορούν επίσης να αποτελέσουν αντικείμενο αποκλειστικής εμπορικής εκμετάλλευσης. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το οικονομικό όφελος από την αποκλειστική εκμετάλλευση ενός γονιδίου υπεύθυνου για κάποια μορφή καρκίνου.
Παρά τα ηθικά διλήμματα, το Γραφείο Πατέντας των ΗΠΑ συνεχίζει να καλύπτει νομικά εταιρείες δίνοντάς τους το μονοπώλιο μεγάλων περιοχών της Βιοτεχνολογίας και μεγάλων ομάδων οργανισμών.
Το οικονομικό όφελος μπορεί να είναι τεράστιο, γι' αυτό και το ζήτημα προκαλεί ισχυρές αντιπαραθέσεις. Το βασικό ηθικό δίλημμα παραμένει: είναι τα γονίδια απλώς βιολογικό υλικό ή κάτι ουσιωδώς ανθρώπινο που δεν επιτρέπεται να γίνει εμπόρευμα;
🧑⚖️ Η υπόθεση Moore
Στο τέλος της δεκαετίας του '70 ο ιατρός W. Golde, που εργαζόταν στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, απομόνωσε καρκινικά κύτταρα από τη σπλήνα του ασθενή του J. Moore. Από τα κύτταρα αυτά καθιέρωσε μία κυτταρική σειρά που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για πειράματα. Το 1984 ο Golde και το Πανεπιστήμιο πήραν πατέντα για την κυτταρική αυτή σειρά. Μετά από μερικά χρόνια πούλησαν την πατέντα σε ιδιωτική εταιρία με αντίτιμο μερικά εκατομμύρια δολάρια. Ο ασθενής J. Moore μήνυσε χωρίς επιτυχία τον γιατρό και το Πανεπιστήμιο.
🌍 Διαφορετικές νομοθετικές προσεγγίσεις
Στην Ευρώπη τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά από τις ΗΠΑ:
- 1961: μια συμφωνία μεταξύ 17 κρατών επέτρεπε σε παραγωγούς να έχουν στην κατοχή τους ορισμένες ποικιλίες, που είχαν παραχθεί με διασταυρώσεις, και τις οποίες αναπαρήγαγαν χωρίς την άδεια του κατόχου της πατέντας.
- 1973: η Ευρωπαϊκή Κοινότητα απαγόρευσε τις πατέντες ζώων και φυτών.
- 1988: υποβλήθηκε κείμενο που ζητούσε εναρμόνιση της νομικής προστασίας ευρεσιτεχνιών· απαγόρευε πατέντες για το ανθρώπινο γενετικό υλικό και τις γονιδιακές θεραπείες, αλλά εταιρίες μπορούσαν να έχουν δικαιώματα σε ζώα και φυτά, και απαγόρευε στους καλλιεργητές να αναπαράγουν ελεύθερα τα πατενταρισμένα ζώα και φυτά.
- 1995: νέα πρόταση, σύμφωνα με την οποία δεν επιτρέπεται η κατοχύρωση νέων γενετικά τροποποιημένων ποικιλιών φυτών ή ζώων, ούτε κανενός φυσικού ιστού ή κυττάρου ή γονιδίου του ανθρώπου.
- Οδηγία 44/98: έγινε δεκτή και δημοσιεύτηκε στο φύλλο της ευρωπαϊκής εφημερίδας 213/13-30/7/98. Τα κράτη-μέλη είχαν περιθώριο έως την 30ή Ιουλίου 2000 για να εναρμονίσουν τη νομοθεσία τους.
Εν τω μεταξύ το Ευρωπαϊκό Γραφείο Πατέντας εξακολουθεί να εγκρίνει διπλώματα ευρεσιτεχνίας για ανακαλύψεις Γενετικής Μηχανικής, συμπεριλαμβανομένων και γονιδίων του ανθρώπου. Το βασικό ηθικό ερώτημα παραμένει: είναι τα γονίδια απλώς και μόνο βιολογικό υλικό ή υπάρχει σε αυτά κάτι ουσιώδες ανθρώπινο, ένα κομμάτι του ποιοι και τι είμαστε;