Παράγοντες που προκαλούν μεταλλάξεις ⚡
🎲 Αυτόματες μεταλλάξεις
Οι μεταλλάξεις που εμφανίζονται αιφνίδια μέσα στον πληθυσμό ονομάζονται αυτόματες και θεωρείται ότι προέρχονται από λάθη που γίνονται κατά την αντιγραφή του DNA ή κατά το διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων.
☢️ Μεταλλαξογόνοι παράγοντες
Όλες οι μεταλλάξεις δε δημιουργούνται αυτόματα. Πολλοί τύποι μεταλλάξεων μπορεί να προκληθούν από παράγοντες του περιβάλλοντος, που ονομάζονται μεταλλαξογόνοι. Σ' αυτούς περιλαμβάνονται:
- διάφορες χημικές ουσίες,
- διάφοροι τύποι ακτινοβολιών: η Χ και η γ-ακτινοβολία, καθώς και η κοσμική και η υπεριώδης ακτινοβολία.
Μερικές χημικές ουσίες με μεταλλαξογόνο δράση είναι η φορμαλδεΰδη, ορισμένες χρωστικές, αρωματικοί κυκλικοί υδρογονάνθρακες και ακόμη και η καφεΐνη. Πολλές βρίσκονται σε γεωργικά, βιομηχανικά και φαρμακευτικά προϊόντα που χρησιμοποιούνται ευρύτατα.
🛠️ Επιδιόρθωση του DNA
Πώς ένα κύτταρο μπορεί να διατηρήσει σταθερή μια αλληλουχία βάσεων απαραίτητη για τη ζωή υπερπηδώντας τις αλλαγές που δημιουργούνται από τους μεταλλαξογόνους παράγοντες;
Τα κύτταρα περιέχουν πάρα πολλά ένζυμα που αναγνωρίζουν τις βλάβες και επιδιορθώνουν το DNA. Περισσότερο από 99,9% των λαθών της αντιγραφής του DNA επιδιορθώνονται με αυτό τον τρόπο.
Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το κύτταρο με ένα αυτοκίνητο, το οποίο ενώ βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση διαθέτει μια ομάδα μηχανικών που επιδιορθώνει όλες τις βλάβες του αμέσως μόλις προκύψουν, και έτσι το αυτοκίνητο δε σταματά να λειτουργεί φυσιολογικά.
📡 Ακτινοβολία και μεταλλάξεις
Ο ανθρώπινος πληθυσμός εκτίθεται με πολλούς τρόπους σε ακτινοβολίες:
- για ιατρικούς σκοπούς (ακτινοσκοπήσεις, ακτινοθεραπεία),
- για επαγγελματικούς λόγους (ερευνητικά ή πυρηνικά εργαστήρια),
- στην κοσμική ακτινοβολία από το διάστημα,
- στην ακτινοβολία από ραδιενεργά κοιτάσματα,
- σε μεγάλα ποσά ακτινοβολίας κατά τη διάρκεια δοκιμών ατομικών όπλων και σε πυρηνικά ατυχήματα.
Η έκρηξη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι στο τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου, στις 6 και 9 Αυγούστου 1945, έδωσε τη δυνατότητα μελέτης της μεταλλαξογόνου δράσης της ακτινοβολίας. Η έκρηξη σκότωσε 200.000 ανθρώπους σε δευτερόλεπτα και άφησε σημάδια στις επόμενες γενιές με τη μορφή καρκίνου ή μεταλλάξεων.
Η συχνότητα εμφάνισης λευχαιμίας (καρκίνος του αίματος) αυξήθηκε στον πληθυσμό ύστερα από χρόνια, ενώ η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου των πνευμόνων ύστερα από χρόνια. Η αύξηση είναι πιθανά αποτέλεσμα της ακτινοβολίας, που αυξάνει τη συχνότητα δημιουργίας μεταλλάξεων στα σωματικά κύτταρα. Χρειάζεται μελέτη και σε επόμενες γενιές για την επίδραση των υπολειπόμενων μεταλλάξεων από τη ραδιενεργό ακτινοβολία, εφόσον άτομα φορείς για την ίδια μετάλλαξη θα γεννήσουν παιδιά, κάποια από τα οποία θα είναι ομόζυγα και θα εκφράζουν το φαινότυπο.