Θουκυδίδου Ιστορίαι — Βιβλίο 7ο, Κεφάλαιο 85 📜
[1] Τέλος δὲ νεκρῶν τε πολλῶν ἐπ᾽ ἀλλήλοις ἤδη κειμένων ἐν τῷ ποταμῷ καὶ διεφθαρμένου τοῦ στρατεύματος τοῦ μὲν κατὰ τὸν ποταμόν, τοῦ δὲ καί, εἴ τι διαφύγοι, ὑπὸ τῶν ἱππέων, Νικίας Γυλίππῳ ἑαυτὸν παραδίδωσι, πιστεύσας μᾶλλον αὐτῷ ἢ τοῖς Συρακοσίοις· καὶ ἑαυτῷ μὲν χρήσασθαι ἐκέλευεν ἐκεῖνόν τε καὶ Λακεδαιμονίους ὅτι βούλονται, τοὺς δὲ ἄλλους στρατιώτας παύσασθαι φονεύοντας.
[2] Καὶ ὁ Γύλιππος μετὰ τοῦτο ζωγρεῖν ἤδη ἐκέλευεν· καὶ τούς τε λοιποὺς ὅσους μὴ ἀπεκρύψαντο (πολλοὶ δὲ οὗτοι ἐγένοντο) ξυνεκόμισαν ζῶντας, καὶ ἐπὶ τοὺς τριακοσίους, οἳ τὴν φυλακὴν διεξῆλθον τῆς νυκτός, πέμψαντες τοὺς διωξομένους ξυνέλαβον.
[3] Τὸ μὲν οὖν ἁθροισθὲν τοῦ στρατεύματος ἐς τὸ κοινὸν οὐ πολὺ ἐγένετο, τὸ δὲ διακλαπὲν πολύ, καὶ διεπλήσθη πᾶσα Σικελία αὐτῶν, ἅτε οὐκ ἀπὸ ξυμβάσεως ὥσπερ τῶν μετὰ Δημοσθένους ληφθέντων.
[4] Μέρος δέ τι οὐκ ὀλίγον καὶ ἀπέθανεν· πλεῖστος γὰρ δὴ φόνος οὗτος καὶ οὐδενὸς ἐλάσσων τῶν ἐν τῷ Σικελικῷ πολέμῳ τούτῳ ἐγένετο. Καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις προσβολαῖς ταῖς κατὰ τὴν πορείαν συχναῖς γενομέναις οὐκ ὀλίγοι ἐτεθνήκεσαν. Πολλοὶ δὲ ὅμως καὶ διέφυγον, οἱ μὲν καὶ παραυτίκα, οἱ δὲ καὶ δουλεύσαντες καὶ διαδιδράσκοντες ὕστερον· τούτοις δ᾽ ἦν ἀναχώρησις ἐς Κατάνην.
Ο Νικίας παραδίδεται στον Γύλιππο, εμπιστευόμενος τους Λακεδαιμόνιους. Ζητά να σταματήσουν οι σφαγές. Ο Γύλιππος διατάζει αιχμαλωσία — αλλά πολλοί κρύφτηκαν και σκόρπισαν σε όλη τη Σικελία. Ο μεγαλύτερος φόνος του σικελικού πολέμου. Κάποιοι δραπέτευσαν αργότερα στην Κατάνη.
Γιατί ο Νικίας εμπιστεύτηκε τον Γύλιππο 🤔
Η επιλογή του Νικία να παραδοθεί στον Γύλιππο και όχι στους Συρακοσίους δεν ήταν τυχαία. Ο Νικίας γνώριζε ότι οι Λακεδαιμόνιοι τον συμπαθούσαν, αφού ο ίδιος είχε συνάψει το 421 π.Χ., με όρους ευνοϊκούς για τη Σπάρτη, την ειρήνη που φέρει το όνομά του. Κατά τον Πλούταρχο (Νικ. 27.5), ο Νικίας απευθύνθηκε στον Γύλιππο ζητώντας έλεος, όχι για τον εαυτό του, αλλά για τους υπόλοιπους Αθηναίους, υπενθυμίζοντάς του ότι οι τύχες του πολέμου είναι κοινές.
Το ότι ο Γύλιππος διατάζει τη μεταστροφή από τη σφαγή στην αιχμαλωσία δείχνει ότι αυτός ήταν ο ανώτατος αρχηγός των συρακοσιακών δυνάμεων — απ' αυτόν προέρχονταν οι αποφάσεις.
Το χάος μετά τη διαταγή του Γυλίππου ⚔️
Παρότι ο Γύλιππος διέταξε να αιχμαλωτίζονται οι Αθηναίοι ζωντανοί, πολλοί στρατιώτες Συρακόσιοι έκρυψαν αιχμαλώτους από την επίσημη καταμέτρηση, για να τους πουλήσουν οι ίδιοι ως δούλους ή να εισπράξουν λύτρα, αντί να περιέλθουν στο δημόσιο ταμείο της πόλης. Γι' αυτό, όπως τονίζει ο Θουκυδίδης, όσοι παραδόθηκαν επίσημα «ἐς τὸ κοινόν» ήταν λίγοι σε σχέση με όσους «διεκλάπησαν» και σκορπίστηκαν σε ιδιώτες σε όλη τη Σικελία.
Η διαφορά με τους στρατιώτες του Δημοσθένη είναι κρίσιμη: εκείνοι είχαν παραδοθεί ύστερα από συμφωνία (ξύμβασις), που δέσμευε την πόλη των Συρακουσών για την τύχη τους. Οι άνδρες του Νικία δεν είχαν καμία τέτοια εγγύηση — ήταν προσωπικά λάφυρα όσων τους αιχμαλώτισαν, οι οποίοι μπορούσαν να τους κρατήσουν ή να τους πουλήσουν όπως ήθελαν.
Ο απολογισμός της καταστροφής 💀
Ο Θουκυδίδης διακρίνει τελικά τέσσερις κατηγορίες στρατιωτών: όσους συγκεντρώθηκαν και παραδόθηκαν επίσημα, όσους «κλάπηκαν» και κρατήθηκαν ιδιωτικά, όσους σκοτώθηκαν, και όσους κατάφεραν να διαφύγουν. Ο φόνος στον Ασσίναρο χαρακτηρίζεται ρητά ως ο μεγαλύτερος («πλεῖστος») όλου του σικελικού πολέμου. Ανάμεσα σε όσους γλίτωσαν, κάποιοι το κατάφεραν αμέσως, ενώ άλλοι δραπέτευσαν αργότερα, αφού πέρασαν πρώτα από δουλεία· όλοι αυτοί κατέφυγαν στην Κατάνη, τη μόνη ασφαλή διέξοδο για τους Αθηναίους στη Σικελία.