Ξενοφώντος Αγησίλαος — Κεφάλαιο 11, §1-13 🌟

Μετάφραση: Γερ. Χρυσάφης

Το Κεφάλαιο 11 §1-13 είναι η ανακεφαλαίωση των αρετών του Αγησιλάου που ο Ξενοφών είχε ήδη παρουσιάσει αναλυτικά στα Κεφάλαια 3-9. Ο συγγραφέας συμπυκνώνει σε σύντομες, αντιθετικές προτάσεις όσα προηγουμένως είχε αναπτύξει με παραδείγματα.

§1. Και τώρα θέλω να επανέλθω στα κύρια σημεία της αρετής του, για να μπορεί ο έπαινος να διατηρείται στη μνήμη ευκολότερα. Ο Αγησίλαος λοιπόν σεβόταν τα ιερά και σε εχθρικές περιοχές, γιατί νόμιζε ότι τους θεούς όχι λιγότερο στην εχθρική χώρα παρά στη φιλική πρέπει κανείς να τους κάνει συμμάχους. Ο Αγησίλαος λοιπόν σεβόταν τα ιερά και σε εχθρικές περιοχές, γιατί νόμιζε ότι τους θεούς όχι λιγότερο στην εχθρική χώρα παρά στη φιλική πρέπει κανείς να τους κάνει συμμάχους. Και δεν μεταχειριζόταν βία εις βάρος των ικετών των θεών ακόμη κι αν ήταν εχθροί, γιατί θεωρούσε παράλογο να αποκαλούμε μεν ιερόσυλους αυτούς που κλέβουν από ιερά, αλλά να θεωρούμε ευσεβείς αυτούς που σηκώνουν με τη βία ικέτες από βωμούς.

§2. Εκείνος λοιπόν δεν έπαυε ποτέ να επαναλαμβάνει ότι νόμιζε πως οι θεοί χαίρονται εξίσου με όσια έργα και με αγνά ιερά. Αλλά όμως, και όποτε είχε επιτυχίες, δεν περιφρονούσε τους ανθρώπους, αλλά αναγνώριζε ότι χρωστούσε χάρη στους θεούς. Και πρόσφερε περισσότερες θυσίες όταν είχε θάρρος παρά τάματα όταν είχε δισταγμούς. Και είχε συνηθίσει να φαίνεται χαρωπός όταν ένιωθε φόβο, να είναι όμως πράος όταν είχε επιτυχίες.

§3. Από τους φίλους του επίσης όχι τους πιο δυνατούς αλλά τους πιο πρόθυμους υποδεχόταν πιο εγκάρδια. Και μισούσε όχι αυτόν που αμυνόταν αν του έκαναν κάποιο κακό αλλά αν κάποιος φαινόταν αχάριστος ενώ τον ευεργετούσαν. Και χαιρόταν τους μεν αισχροκερδείς να τους βλέπει φτωχούς, τους δίκαιους όμως να τους κάνει πλούσιους, επειδή ήθελε να καταστήσει τη δικαιοσύνη πιο επικερδή από την αδικία. Και χαιρόταν τους μεν αισχροκερδείς να τους βλέπει φτωχούς, τους δίκαιους όμως να τους κάνει πλούσιους, επειδή ήθελε να καταστήσει τη δικαιοσύνη πιο επικερδή από την αδικία.

§4. Και προσπαθούσε να έχει σχέσεις με ανθρώπους κάθε προελεύσεως, να συνδέεται όμως στενά μόνο με τους καλούς. Και όποτε άκουγε να κατηγορούν ή να επαινούν κάποιους, νόμιζε ότι μαθαίνει καλά τους χαρακτήρες αυτών που τα έλεγαν όχι λιγότερο από τους χαρακτήρες αυτών για τους οποίους τα έλεγαν. Και αυτούς που τους εξαπατούσαν φίλοι δεν τους κατηγορούσε, κατέκρινε όμως πάρα πολύ αυτούς που τους εξαπατούσαν εχθροί και θεωρούσε έξυπνο το να εξαπατά κανείς αυτούς που δεν δείχνουν εμπιστοσύνη αλλά ανόσιο να εξαπατά κανείς αυτούς που δείχνουν εμπιστοσύνη.

§5. Και χαιρόταν να τον επαινούν αυτοί που ήθελαν και να επικρίνουν ακόμη όσα δεν τους άρεσαν και δεν εχθρευόταν κανέναν απ' όσους μιλούσαν με παρρησία αλλά πρόσεχε τους κρυψίνους όπως ακριβώς και τις ενέδρες. Και μισούσε βέβαια αυτούς που έκαναν διαβολές περισσότερο απ' τους κλέφτες, γιατί θεωρούσε πιο μεγάλη ζημιά να χάσει φίλους παρά χρήματα. Και μισούσε βέβαια αυτούς που έκαναν διαβολές περισσότερο απ' τους κλέφτες, γιατί θεωρούσε πιο μεγάλη ζημιά να χάσει φίλους παρά χρήματα.

§6. Και τα σφάλματα των απλών πολιτών τα ανεχόταν με πραότητα αλλά αυτών που ασκούσαν εξουσία τα θεωρούσε μεγάλα γιατί έκρινε ότι οι πρώτοι δεν χειρίζονται όπως πρέπει λίγα, ενώ οι δεύτεροι πολλά. Και στο βασιλικό αξίωμα νόμιζε ότι ταιριάζει όχι η νωθρότητα αλλά η πραγματική αρετή.

§7. Και δεν επέτρεψε να του στήσουν ανδριάντα του σώματος, μολονότι πολλοί ήθελαν αυτό το δώρο να του κάνουν αλλά δεν σταματούσε ποτέ να τελειοποιεί μνημεία της ψυχής, επειδή πίστευε ότι το πρώτο είναι έργο ανδριαντοποιών, ενώ το δεύτερο αποκλειστικά δικό του και το ένα έργο των πλουσίων, το άλλο των ενάρετων.

§8. Τα χρήματα επομένως όχι μόνο δίκαια αλλά και γενναιόδωρα τα χρησιμοποιούσε, γιατί νόμιζε ότι για τον δίκαιο είναι αρκετό να μην πειράζει αυτά που ανήκουν σε άλλους αλλά για τον γενναιόδωρο να ωφελεί ακόμη περισσότερο προσφέροντας και από τα δικά του. Τα χρήματα επομένως όχι μόνο δίκαια αλλά και γενναιόδωρα τα χρησιμοποιούσε, γιατί νόμιζε ότι για τον δίκαιο είναι αρκετό να μην πειράζει αυτά που ανήκουν σε άλλους αλλά για τον γενναιόδωρο να ωφελεί ακόμη περισσότερο προσφέροντας και από τα δικά του.

§9. Και έκρινε ως μεγαλύτερη συμφορά το να αδιαφορεί κανείς εν γνώσει του για το καλό παρά εν αγνοία του. Και δεν ποθούσε καμιά δόξα, για την οποία δεν είχε κάνει ο ίδιος με κόπο ό,τι έπρεπε. Μου φαίνεται πως ήταν απ' τους λίγους ανθρώπους που νόμιζε ότι η αρετή είναι όχι υπομονή σε δυσκολίες αλλά απόλαυση· οπωσδήποτε χαιρόταν περισσότερο όταν τον επαινούσαν παρά όταν αποκτούσε χρήματα. Αλλά έδειχνε την ανδρεία του συνδυασμένη περισσότερο με ορθή σκέψη παρά με ριψοκίνδυνες ενέργειες, και τη σοφία έμπρακτα μάλλον παρά με λόγους την ασκούσε.

§10. Ενώ λοιπόν ήταν βέβαια πολύ πράος με τους φίλους του, ήταν πολύ φοβερός με τους εχθρούς του· και ενώ έδειχνε πολύ μεγάλη αντοχή στους κόπους, με μεγάλη ευχαρίστηση υποχωρούσε στους συντρόφους του, γιατί επιθυμούσε τα καλά έργα μάλλον παρά τα ωραία σώματα. Και ενώ ήξερε καλά να δείχνει σωφροσύνη στις ώρες της ευτυχίας μπορούσε να είναι γεμάτος θάρρος στις ώρες του κινδύνου.

§11. Και την φιλική συμπεριφορά είχε συνηθίσει να τη δείχνει όχι με πειράγματα αλλά με τον τρόπο του και τη μεγαλοφροσύνη του τη χρησιμοποιούσε όχι με αλαζονεία αλλά με γνώση· ενώ λοιπόν καταφρονούσε τους πολύ υπερήφανους, ήταν πιο ταπεινός απ' τους απλούς ανθρώπους. Γιατί απ' τη μια μεριά καμάρωνε για τη φτώχεια της ενδυμασίας του απ' την άλλη όμως για τη λαμπρή εμφάνιση του στρατεύματος και για το ότι αυτός μεν είχε ελάχιστες απαιτήσεις τους φίλους του όμως τους ωφελούσε όσο περισσότερο γινόταν.

§12. Και επιπλέον ήταν πάρα πολύ σκληρός ως αντίπαλος αλλά και πάρα πολύ ήπιος ως νικητής· και ήταν πάρα πολύ δύσκολο να τον εξαπατήσουν οι εχθροί του αλλά πάρα πολύ εύκολο να τον καταφέρουν οι φίλοι του. Και ενώ παρείχε ασφάλεια στα συμφέροντα των φίλων του είχε συνεχώς ως έργο του να εξουδετερώνει τα σχέδια των αντιπάλων του.

§13. Εκείνον οι συγγενείς τον χαρακτήριζαν αφοσιωμένο στην οικογένεια, οι συνεργάτες του ειλικρινή, αυτοί που τον είχαν εξυπηρετήσει ευγνώμονα, οι αδικημένοι συμπαραστάτη και όσοι βέβαια είχαν κινδυνέψει μαζί του σωτήρα μετά τους θεούς.

Ερμηνευτικά σχόλια 📚

Δομή της ενότητας. Το Κεφάλαιο 11 §1-13 συνοψίζει τις αρετές που ο Ξενοφών είχε ήδη παρουσιάσει αναλυτικά στα Κεφάλαια 3-9. Πρώτη και εδώ αρετή η ευσέβεια (§1-2)· ο Ξενοφών προσθέτει και μερικά νέα στοιχεία, με σημαντικότερο τον σεβασμό στα ιερά ακόμη και σε εχθρικές περιοχές — δείγμα της θρησκευτικής ανεκτικότητας των αρχαίων Ελλήνων απέναντι σε άλλες θρησκείες.

Στις §3-9 ο συγγραφέας ασχολείται με τις σχέσεις του Αγησιλάου με τους άλλους ανθρώπους. Η φράση «προσπαθούσε να έχει σχέσεις με ανθρώπους κάθε προελεύσεως, να συνδέεται όμως με τους καλούς» (§4) σκιαγραφεί έναν άνθρωπο έντονα κοινωνικό — χαρακτηριστικό που κληρονόμησαν από τους αρχαίους Έλληνες και οι νεότεροι Έλληνες.

Στις §9-12 ξεχωρίζουν δύο βασικές αρετές: η ευβουλία, δηλαδή η ορθή σκέψη (§9), και η σωφροσύνη, το «τὸ σωφρονεῖν» (§10). Κύρια στοιχεία της σωφροσύνης είναι η γνώση και η ισορροπία ανάμεσα σε αντίθετα — η κύρια έκφραση του περίφημου αρχαιοελληνικού μέτρου.

Από άλλη άποψη, η §7 τοποθετεί τον Αγησίλαο, ως πρόσωπο, και τον «Αγησίλαο», ως σύγγραμμα, στο μεταίχμιο δύο εποχών. Με την άρνησή του να του κατασκευάσουν άγαλμα, ο Αγησίλαος ανήκει στην παλιά εποχή, όπου μόνο τα θεϊκά ή τα μυθικά πρόσωπα εικονίζονταν. Με το εγκώμιο όμως που συνέγραψε ο Ξενοφών, ο Αγησίλαος πέρασε στη νέα εποχή, που αρχίζει τον 4ο αιώνα π.Χ. και όπου το άτομο —όχι η κοινότητα— αρχίζει να παίζει αποφασιστικό ρόλο.

Ασκήσεις

1. Πώς εκδήλωνε την ευσέβειά του ο Αγησίλαος;
2. Ποιες ήταν οι επιμέρους αρετές που κοσμούσαν τον Αγησίλαο;
3. Ποιους ανθρώπους εκτιμούσε ο Αγησίλαος;
4. Τι θεωρούσε κακό και τι καλό ο Αγησίλαος;
5. Ποιες αντίθετες τάσεις συναιρούσε μέσα του ο Αγησίλαος;