Ξενοφώντος Αγησίλαος — Κεφάλαια 3-4 🏛️
Μετάφραση: Γερ. Χρυσάφης
Κεφάλαιο 3 — Ευσέβεια 🙏
Μέχρι εδώ ο Ξενοφών παρουσίασε τον Αγησίλαο ως στρατιωτικό και πολιτικό ηγέτη, μέσα από έργα που έγιναν ενώπιον μαρτύρων. Από το Κεφάλαιο 3 και μετά στρέφεται στις ψυχικές αρετές του — πρώτα στην ευσέβεια, έπειτα στη δικαιοσύνη.
[3.1] Και αυτά λοιπόν έχουν ήδη λεχθεί, όσα δηλαδή από τα έργα εκείνου πραγματοποιήθηκαν ενώπιον πολλών μαρτύρων. Τέτοια έργα βέβαια δεν έχουν ανάγκη αποδείξεων, αλλά αρκεί απλώς να τα υπενθυμίσει κάποιος και αμέσως γίνονται πιστευτά. Τώρα όμως την αρετή που υπήρχε μέσα στην ψυχή του θα φανερώσω, εξαιτίας της οποίας πραγματοποιούσε αυτά που αναφέρθηκαν και όλα τα ωραία τα ποθούσε και όλα τα άσχημα τα απόδιωχνε.
[3.2] Ο Αγησίλαος λοιπόν τα θεία τόσο πολύ τα σεβόταν, ώστε και οι εχθροί τους όρκους εκείνου και τις σπονδές εκείνου τις νόμιζαν πιο αξιόπιστες από την φιλία αναμεταξύ τους· γιατί αυτοί μερικές φορές δίσταζαν να πλησιάσουν ο ένας τον άλλο, στον Αγησίλαο όμως παρέδιδαν με εμπιστοσύνη τους εαυτούς τους. Και για να μην το θεωρεί κανείς απίστευτο, θέλω και να αναφέρω ονομαστικά τους πιο επιφανείς απ' αυτούς.
[3.3] Ο Σπιθριδάτης, για παράδειγμα, ο Πέρσης, όταν κατάλαβε ότι ο Φαρνάβαζος απ' τη μια μεριά έκανε μυστικές συνεννοήσεις για να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά, απ' την άλλη όμως ήθελε να πάρει τη δική του χωρίς γάμο, επειδή αυτό το θεώρησε ύβρη, τον εαυτό του και τη γυναίκα του και τα παιδιά του και τη δύναμή του, τα εμπιστεύτηκε στα χέρια του Αγησιλάου.
[3.4] Ο Κότυς επίσης ο ηγέτης των Παφλαγόνων δεν έδειξε υπακοή στο βασιλιά παρά τη βεβαίωση καλής πίστης που του έστειλε, γιατί φοβόταν μήπως συλληφθεί και ή πληρώσει ως πρόστιμο πολλά χρήματα ή ακόμη και μήπως εκτελεστεί, στου Αγησιλάου όμως τις σπονδές έδειξε εμπιστοσύνη και αυτός και ήλθε στο στρατόπεδο και αφού έκανε συμμαχία αποφάσισε να συστρατεύεται με τον Αγησίλαο έχοντας χίλιους ιππείς και δύο χιλιάδες πελτοφόρους.
[3.5] Ακόμη και ο Φαρνάβαζος ήλθε σε διαπραγματεύσεις με τον Αγησίλαο και έκανε επίσημη συμφωνία, αν δεν οριζόταν ο ίδιος ηγέτης όλης της στρατιάς, να αποστατήσει από τον βασιλιά· αν όμως εγώ γίνω στρατηγός, είπε, θα σε πολεμήσω με όλη μου τη δύναμη. Και λέγοντας αυτά είχε απόλυτη εμπιστοσύνη ότι δεν θα πάθαινε τίποτα που να αποτελεί παραβίαση της συμφωνίας. Τόσο μεγάλο και ωραίο προσόν είναι και για όλους τους άλλους και κυρίως για στρατιωτικό ηγέτη το να είναι ευσεβής και αξιόπιστος και να έχει αναγνωριστεί ότι είναι.
Αυτά σχετικά με την ευσέβεια.
Στην αρχαία ελληνική σκέψη η ευσέβεια στηρίζει τον όρκο, και ο όρκος στηρίζει την αξιοπιστία ενός ανθρώπου (το «πιστόν»). Γι' αυτό οι εχθροί εμπιστεύονταν τις σπονδές του Αγησιλάου περισσότερο κι από τη φιλία μεταξύ τους: δεν επρόκειτο απλώς για διπλωματική επιτηδειότητα, αλλά για θρησκευτική εγγύηση.
Ο Αγησίλαος και τρεις ξένοι ηγεμόνες
| Πρόσωπο | Ιδιότητα | Γιατί εμπιστεύτηκε τον Αγησίλαο |
|---|---|---|
| Σπιθριδάτης | Πέρσης αξιωματούχος | Προσβλήθηκε από τον Φαρνάβαζο |
| Κότυς | Ηγέτης Παφλαγόνων | Φοβόταν τον Πέρση βασιλιά |
| Φαρνάβαζος | Πέρσης σατράπης | Διαπραγματεύτηκε συμφωνία με όρους |
Κεφάλαιο 4 — Δικαιοσύνη ⚖️
[4.1] Όσο για τη δικαιοσύνη του ως προς τα χρήματα, ποιες αποδείξεις θα μπορούσε κανείς να έχει μεγαλύτερες απ' αυτές; Εξαιτίας λοιπόν του Αγησιλάου κανείς ως τώρα δεν κατήγγειλε ότι έχασε τίποτε, πολλοί όμως διαβεβαίωναν ότι είχαν δεχτεί πολλές ευεργεσίες. Σε όποιον είναι ευχάριστο να δίνει αυτά που του ανήκουν για να ωφελεί τους ανθρώπους, πώς θα ήταν δυνατόν αυτός να θέλει να αφαιρεί αυτά που ανήκουν στους άλλους, με αποτέλεσμα να έχει κακή φήμη; Γιατί αν επιθυμούσε (τα) χρήματα, θα ήταν πολύ πιο άκοπο το να φυλάει τα δικά του από το να παίρνει αυτά που δεν του ανήκουν.
[4.2] Επιπλέον αυτός βέβαια που δεν θα ήθελε ακόμη και την οφειλή ευγνωμοσύνης να μην αποδώσει σε κάποιον, για την οποία δεν υπάρχουν δικαστικές κυρώσεις γι' αυτόν που δεν την αποδίδει, πώς θα ήταν δυνατόν να θέλει να αποστερεί αυτά τα οποία ακόμη και ο νόμος απαγορεύει; Ο Αγησίλαος λοιπόν έκρινε άδικο όχι μόνο το να μην ξεπληρώνει τις χάρες αλλά και το να μην ανταποδίδει πολύ περισσότερα αυτός που έχει περισσότερες δυνατότητες.
[4.3] Ότι έκλεβε λοιπόν τα χρήματα της πόλης, πώς θα μπορούσε να τον κατηγορήσει εύλογα κανείς, αφού αυτός και τις προσφορές ευγνωμοσύνης που οφείλονταν προσωπικά σ' αυτόν τις παρέδιδε στην πατρίδα για να τις καρπούται. Και το να μπορεί, όποτε ήθελε να ευεργετήσει με χρήματα ή την πόλη ή φίλους, να τους ωφελεί παίρνοντάς τα από άλλους, δεν είναι και αυτό μεγάλη απόδειξη εγκρατείας χρημάτων;
[4.4] Γιατί αν πουλούσε τις χάρες που έκανε ή αν ευεργετούσε με πληρωμή, κανείς δεν θα νόμιζε ότι του οφείλει τίποτε. Αλλά αυτοί που έχουν ευεργετηθεί δωρεάν, αυτοί πάντα υπηρετούν με ευχαρίστηση τον ευεργέτη και διότι ευεργετήθηκαν και διότι θεωρήθηκαν προκαταβολικά άξιοι να διαφυλάττουν την παρακαταθήκη της ευεργεσίας.
[4.5] Αυτός λοιπόν που προτιμούσε με την ανωτερότητα του να έχει λιγότερα από όσα δικαιούται παρά να έχει με την αδικία περισσότερα, πώς δεν θα έφευγε μακριά από την αισχροκέρδεια; Εκείνος λοιπόν αφού κρίθηκε από την πόλη να έχει όλα τα περιουσιακά στοιχεία του Άγιδος, τα μισά τα έδωσε στους συγγενείς του από τη μητέρα του, γιατί τους έβλεπε να ζουν με στερήσεις. Και ότι αυτά είναι αληθινά, μάρτυρας είναι όλη η πόλη των Λακεδαιμονίων.
[4.6] Και όταν ο Τιθραύστης ήταν έτοιμος να του δώσει πάρα πολλά δώρα, αν αποχωρούσε από τη χώρα, αποκρίθηκε ο Αγησίλαος «Τιθραύστη, θεωρείται στην πατρίδα μας ότι είναι καλύτερο για τον ηγέτη να πλουτίζει τη στρατιά παρά να πλουτίζει τον εαυτό του και από τους εχθρούς να προσπαθεί να παίρνει λάφυρα παρά δώρα».
Η ρήση του Αγησιλάου συνοψίζει το ηθικό του πιστεύω: ο ηγέτης πλουτίζει τη στρατιά, όχι τον εαυτό του — παίρνει λάφυρα, όχι δώρα.
Οι όψεις της δικαιοσύνης του Αγησιλάου ως προς τα χρήματα
- Κανείς δεν κατήγγειλε ζημία εξαιτίας του· πολλοί βεβαίωναν ευεργεσίες.
- Θεωρούσε άδικο να μην ανταποδίδει χάρες, ακόμη κι όταν δεν υπήρχε νομική υποχρέωση.
- Παρέδιδε στην πατρίδα τα δώρα ευγνωμοσύνης που του ανήκαν προσωπικά.
- Ευεργετούσε δωρεάν — γι' αυτό κέρδιζε αφοσιωμένους υπηρέτες, όχι απλώς εξαγορασμένους.
- Προτίμησε να έχει λιγότερα δίκαια παρά περισσότερα άδικα (μοιρασιά της περιουσίας του Άγιδος).
- Αρνήθηκε δώρα από τον Τιθραύστη, δηλώνοντας ότι ο ηγέτης πρέπει να πλουτίζει τη στρατιά, όχι τον εαυτό του.
Αν το ὅσιον ορίζει τα καθήκοντα απέναντι στους θεούς, το δίκαιον ορίζει τα καθήκοντα απέναντι στους ανθρώπους — στενά δεμένα με τις οικονομικές υποχρεώσεις. Για τον Αγησίλαο όμως η δικαιοσύνη δεν ήταν απλώς νομική ή ηθική υποχρέωση, αλλά ηγεμονική, γενναιόδωρη πράξη ελευθερίας απέναντι στα χρήματα.