Εισαγωγή στον Ξενοφώντος Αγησίλαο — Σύνοψη 🏛️
Ο «Αγησίλαος» του Ξενοφώντα είναι το πρώτο ιστορικό εγκώμιο της ελληνικής γραμματείας — ένα εγκώμιο σε 11 κεφάλαια, αφιερωμένο στον Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαο (399-360 π.Χ.), στόχος του να αναδείξει τις αρετές του βασιλιά και ταυτόχρονα να ανασκευάσει κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί εναντίον του. Το εγκώμιο ως φιλολογικό είδος είναι «σημείο της εποχής» του 4ου αι. π.Χ.: μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο η «πόλις» στήριζε όλο και λιγότερο το άτομο, και έτσι αναζητήθηκε ο ξεχωριστός ηγέτης — τάση που κορυφώθηκε με τον Φίλιππο και τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο Ξενοφών χρησιμοποίησε ήδη έτοιμο υλικό από τα «Ελληνικά» του, επαναλαμβάνοντας αυτολεξεί περιγραφές (π.χ. 3.4.23-24, 4.1.29-31) με μικρές τροποποιήσεις.
Στο εγκώμιο αναδεικνύονται τέσσερις βασικές αρετές: η λιτότητα του Αγησιλάου (φτωχικό κρεβάτι, λιτός τρίβωνας, αδιαφορία για ζέστη και κρύο), η πανελλήνια ιδέα (συνένωση Ελλήνων κατά των Περσών, με τη φράση «Τὰ μὲν κατὰ τῶν βαρβάρων τρόπαια ὕμνους ἀπαιτεῖ, τὰ δὲ κατὰ τῶν Ἑλλήνων θρήνους»), η φιλεταιρία του (φροντίδα για τους συντρόφους) και οι ηγετικές του ικανότητες. Η σειρά κατάταξης των αρετών στο έργο (ευσέβεια, δικαιοσύνη, εγκράτεια, ανδρεία, σοφία, φιλοπατρία, λιτότητα) θυμίζει έντονα τη Σωκρατική διδασκαλία — ανάλογη σειρά ακολουθεί ο ίδιος ο Ξενοφών και στα «Απομνημονεύματα» για τον Σωκράτη.
Χαρακτηριστική σκηνή του έργου (κοινή με τα «Ελληνικά» 4.1.29-31): ο Πέρσης σατράπης Φαρνάβαζος ήρθε στη συνάντηση με χρυσή ενδυμασία, αλλά βρήκε τον Αγησίλαο ξαπλωμένο χάμω σε φτωχικό κρεβάτι· ντράπηκε τόσο πολύ που μιμήθηκε την απλότητά του.
Η πανελλήνια ιδέα δεν ήταν αποκλειστική έμπνευση του Αγησιλάου: την προωθούσε και ο ρήτορας Ισοκράτης, στον λόγο «Περί Ειρήνης» και στην επιστολή «Φίλιππος», ενώ στο δικό του ιστορικό εγκώμιο «Ευαγόρας» (για τον βασιλιά της Κύπρου) διεκδικεί ότι είναι ο πρώτος που εγκωμίασε αρετές ανθρώπου σε πεζό λόγο — ακριβώς όπως έκανε αργότερα ο Ξενοφών. Ο Ξενοφών, πάντως, δεν παρέλειψε να ανασκευάσει και τις επικρίσεις εναντίον του Αγησιλάου: ο βασιλιάς αντιτάχθηκε στην Ανταλκίδειο Ειρήνη (386 π.Χ.), που πρόδωσε τους Έλληνες της Μικράς Ασίας.