Ξενοφώντος Ελληνικά — Βιβλίο 2ο, Κεφάλαιο 1, §16-32 📜

Όλο το κείμενο δένεται με τον σύνδεσμο δέ σε μεταβατική χρήση, όχι αντιθετική· κάθε φορά που εμφανίζεται, σηματοδοτεί ένα νέο βήμα στη συνέχεια του λόγου, δίνοντας στο απόσπασμα μια αίσθηση αδιάκοπης ροής των γεγονότων.

Η φράση «τὴν βασιλέως κακῶς ἐποίουν» πρέπει να διαβαστεί μαζί με το «ἡ γὰρ Ἀσία πολεμία αὐτοῖς ἦν» του §18: η περσική πολιτική, με τον σατράπη της Λυδίας Κύρο, βοηθούσε πλέον σταθερά τους Σπαρτιάτες εναντίον των Αθηναίων. Γι' αυτό η Μικρά Ασία ήταν εχθρικό έδαφος για τον αθηναϊκό στόλο, ενώ η Λάμψακος και η Άβυδος βοηθούσαν πρόθυμα τον Λύσανδρο.

Το «πρὸς τὸν ἔκπλουν τῶν πλοίων» δεν αναφέρεται σε πολεμικά πλοία, αλλά κυρίως στα εμπορικά πλοία που μετέφεραν σιτηρά μέσω του Ελλησπόντου προς την πολιορκημένη οικονομικά Αθήνα· ο Λύσανδρος ήθελε να κλείσει αυτή τη ζωτική οδό εφοδιασμού. Παρατηρήστε πώς σε μία και μόνη πρόταση τριών περίπου γραμμών ο Ξενοφών προσδιορίζει τις κινήσεις του Λυσάνδρου ως προς την αφετηρία (ἐκ τῆς Ῥόδου), την πορεία (παρὰ τὴν Ἰωνίαν), την κατεύθυνση (πρὸς τὸν Ἑλλήσποντον) και τον σκοπό (πρός τε τῶν πλοίων τὸν ἔκπλουν καὶ ἐπὶ τὰς ἀφεστηκυίας πόλεις) — χαρακτηριστικό δείγμα της οικονομίας του εμπρόθετου λόγου στον Ξενοφώντα.

Τα εκστρατευτικά σώματα της αρχαιότητας δεν διέθεταν οργανωμένο «σώμα εφοδιασμού» όπως οι σύγχρονοι στρατοί. Έπρεπε να εξασφαλίζουν μόνα τους τη συντήρησή τους: είτε με αρπαγή και λεηλασία, όπως έκαναν οι Λακεδαιμόνιοι στη Λάμψακο, είτε αγοράζοντας τρόφιμα από την τοπική αγορά, όπως έκαναν οι Αθηναίοι στη βόρεια ακτή του Ελλησπόντου (πρβλ. §20 «ἀριστοποιουμένοις», §21 «ἐπισιτισάμενοι... ἐδειπνοποιοῦντο», §25 «τὰ ἐπιτήδεια ἐκ Σηστοῦ μετιόντας»). Ο τρόπος επισιτισμού των δύο αντιπάλων αποδείχτηκε καθοριστικός για την έκβαση της σύγκρουσης: η ανάγκη των Αθηναίων να ψωνίζουν μακριά από τα πλοία τούς άφησε εκτεθειμένους.

Οι αρχικές κινήσεις των αντιπάλων (§16-18) δίνονται κυρίως σε χρόνο παρατατικό (ὁρμώμενοι... ἐποίουν, ἐπέπλεον, παρεσκευάζοντο) — έτσι αποκτούν εύρος και διάρκεια, σαν εικόνα μιας παρατεταμένης κατάστασης. Όταν όμως οι δύο στόλοι πλησιάζουν (§20 κ.ε.) η αφήγηση περνά σε αόριστο· οι αντίπαλοι επισπεύδουν τη σύγκρουσή τους και η δράση επιταχύνεται. Η κατάληψη της Λαμψάκου (§19) δίνεται μάλιστα με ιδιαίτερη ζωηρότητα σε ιστορικό ενεστώτα («αἱροῦσι κατὰ κράτος»), τεχνική που φέρνει τον αναγνώστη πιο κοντά στη δράση.

Οι Αθηναίοι ξεκινούν από τη Σάμο λεηλατώντας περσική γη. Ο Λύσανδρος πλέει στον Ελλήσποντο και κυριεύει τη Λάμψακο. Οι Αθηναίοι με 180 πλοία αγκυροβολούν στους Αιγός ποταμούς, απέναντι ακριβώς.

Ο Λύσανδρος ετοιμάζεται αλλά δεν αντεπιτίθεται — στέλνει κατασκόπους να παρακολουθούν τους Αθηναίους. Αυτό επαναλαμβάνεται τέσσερις μέρες. Πρόκειται για συστηματική παγίδα: ο Σπαρτιάτης ναύαρχος περιμένει υπομονετικά τη στιγμή που ο εχθρός θα χαλαρώσει την επαγρύπνησή του.

Ο Αλκιβιάδης, μετά την καθαίρεση και την αυτοεξορία του, είχε εγκατασταθεί σε ιδιόκτητο πύργο κοντά στη Σηστό — γι' αυτό μπόρεσε να παρακολουθεί από τα τείχη τις κινήσεις και των δύο στόλων με στρατηγική ματιά έμπειρου στρατηγού, παρότι δεν είχε πια καμία επίσημη εξουσία.

Σε αυτή την παράγραφο φαίνεται χαρακτηριστικά πόσο βοηθούν οι μετοχές να δοθεί —πέρα από τη σαφήνεια— και το βάθος των ενεργειών: ο Ξενοφών οργανώνει τον λόγο του ώστε να έχει τη μεγαλύτερη δυνατή σαφήνεια και συντομία. Τα δεδομένα στα οποία στηρίζει ο Αλκιβιάδης τις απόψεις και τις συμβουλές του (οὐκ ἐν καλῷ ἔφη..., παρῄνει, ἔφη) δηλώνονται με μετοχές: κατιδών... ὁρμοῦντας... μετιόντας... ἔχοντας. Η απεγνωσμένη προσπάθειά του να πείσει τους Αθηναίους στρατηγούς να αλλάξουν λιμάνι δηλώνεται με τη χρήση του παρατατικού (παρῄνει) και κυρίως με την ξαφνική εμφάνιση ζωντανού ευθέος λόγου («οὗ ὄντες ναυμαχήσετε, ἔφη, ὅταν βούλησθε»), όπου περικλείεται το βασικό του επιχείρημα.

Ο Λύσανδρος εκμεταλλεύεται τη ρουτίνα: πέντε μέρες αδράνειας σπρώχνουν τους Αθηναίους σε αμέλεια. Το σήμα με την ασπίδα θα σημάνει την επίθεση — ένα απλό αλλά αποτελεσματικό στρατήγημα βασισμένο στην ψυχολογική χαλάρωση του αντιπάλου.

Η Πάραλος ήταν ένα από τα δύο ταχύπλοα, ιερά πλοία των Αθηναίων (το άλλο ήταν η Σαλαμινία) που χρησιμοποιούνταν για διπλωματικές και άλλες, όχι πολεμικές, αποστολές. Το ότι διέφυγε άθικτη μαζί με τα λίγα πλοία του Κόνωνα την κατέστησε τον φορέα της πιο δραματικής είδησης στην ιστορία της Αθήνας: την αναγγελία της ολικής καταστροφής του στόλου.

Ο Ευαγόρας ήταν ο σημαντικότερος βασιλιάς της Κύπρου (411-373 π.Χ.) και σύμμαχος των Αθηναίων· εκεί κατέφυγε ο Κόνων μετά την ήττα, αναζητώντας ασφαλές καταφύγιο μακριά από τον σπαρτιατικό έλεγχο του Αιγαίου.

Ο αιφνιδιασμός πετυχαίνει: τα περισσότερα αθηναϊκά πλοία είναι άδεια ή μερικώς επανδρωμένα. Ο Κόνων σώζεται με 9 πλοία — τα υπόλοιπα (σχεδόν 170) χάνονται. Η Πάραλος φέρνει τα δυσάρεστα νέα στην Αθήνα.

Η πειρατεία ήταν διαδεδομένη στην αρχαιότητα, ιδιαίτερα σε περιόδους ταραγμένες σαν αυτή. Ακόμη κι αν η συνεργασία του Μιλήσιου πειρατή Θεόπομπου δεν ήταν απόλυτα «εθελοντική», οι Σπαρτιάτες είχαν πλέον αρκετά χρήματα —χάρη στη γενναιόδωρη χρηματοδότηση του Κύρου— για να πληρώνουν μισθοφόρους αλλά και να εξαγοράζουν όποιον τους φαινόταν χρήσιμος, όπως έναν έμπειρο θαλασσοπόρο πειρατή για μια επείγουσα αποστολή.

Η «παρανομία» των Αθηναίων δεν έγκειται σε παράβαση γραπτών νόμων ή συμφωνιών ανάμεσα στους εμπόλεμους, αλλά στην παραβίαση άγραφων, πανελλήνια καθιερωμένων εθίμων για την τύχη ομήρων και αιχμαλώτων πολέμου. Γι' αυτό κατηγορήθηκαν οι Αθηναίοι, και ειδικότερα ο Φιλοκλής, ως εγκληματίες πολέμου — μια κατηγορία που θυμίζει έντονα τις σύγχρονες αντιλήψεις για τους κανόνες πολέμου.

Άλλες πηγές, όπως ο Πλούταρχος («Λύσανδρος», κεφ. 9), αναφέρουν ότι οι Αθηναίοι είχαν αποφασίσει να κόψουν όχι ολόκληρο το χέρι αλλά τον αντίχειρα του δεξιού χεριού των αιχμαλώτων, ώστε αυτοί να μην μπορούν πια να κρατήσουν δόρυ (άρα να μην ξαναπολεμήσουν), αλλά να μπορούν να κρατούν κουπί — δηλαδή να χρησιμοποιηθούν αναγκαστικά ως κωπηλάτες στα αθηναϊκά πλοία.

Το πρώτο κεφάλαιο του Β' βιβλίου των «Ελληνικών» κλείνει με τον θρίαμβο του Λυσάνδρου και την εκτέλεση των Αθηναίων αιχμαλώτων. Χαρακτηριστική και απάνθρωπη είναι η τελευταία λέξη του κεφαλαίου: ὁ ἐπιστολεὺς του Σπαρτιατικού στόλου έσφαξε με τα ίδια του τα χέρια τον Αθηναίο στρατηγό Φιλοκλή. Ο Ξενοφών χρησιμοποιεί σύντομες περιόδους (με τη σύνδεση του μεταβατικού δέ) και φωτίζει εντυπωσιακές λεπτομέρειες των δραματικών γεγονότων, χωρίς περιττά σχόλια — αφήνει τα ίδια τα γεγονότα να μιλήσουν.

Ο Αδείμαντος ήταν ο μόνος ρήτορας/πολιτικός που αντιτάχθηκε στη σκληρή και απάνθρωπη πρόταση του ακρωτηριασμού των αντιπάλων. Η πρόταση όμως εγκρίθηκε τελικά από τη συνέλευση, αν και δεν εφαρμόστηκε ποτέ στην πράξη, γιατί οι Αθηναίοι βρέθηκαν στη θέση των ηττημένων. Το ψήφισμα πάντως αποσκοπούσε στο να ανακόψει το ρεύμα των λιποτακτών και όσων προσχωρούσαν στις τάξεις του σπαρτιατικού ναυτικού, δελεασμένοι από τα χρήματα του Κύρου. Ο Αδείμαντος γλίτωσε τη θανατική καταδίκη λόγω αυτής της ανθρώπινης στάσης του, αλλά ο Ξενοφών καταγράφει και μια άλλη εξήγηση: κατηγορήθηκε από μερικούς ότι είχε προδώσει τον στόλο των Αθηναίων στους Λακεδαιμονίους — μια διάδοση που βρήκε μεγάλη απήχηση στην κοινή γνώμη της Αθήνας, καθώς εξηγούσε την ήττα ως αποτέλεσμα προδοσίας κι όχι απλής στρατηγικής αστοχίας.