Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.) ⚔️
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν η μεγάλη σύγκρουση μεταξύ της Αθηναϊκής και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας. Πίσω από τις επίσημες αφορμές —την αθηναϊκή παρέμβαση στη διένεξη Κορινθίων-Κερκυραίων, την υποστήριξη της αποστασίας της Ποτίδαιας, το Μεγαρικό Ψήφισμα και την κατάκτηση της Αίγινας— κρυβόταν, κατά τον Θουκυδίδη, ένα βαθύτερο αίτιο: ο φόβος των Σπαρτιατών από τη συνεχή ανάπτυξη της αθηναϊκής δύναμης.
Ο πόλεμος δεν ήταν μία ενιαία σύγκρουση, αλλά μια αλυσίδα φάσεων με διαφορετικό χαρακτήρα η καθεμία — από τις ετήσιες εισβολές στην Αττική ώς την τελική ναυτική κατάρρευση της Αθήνας.
Στον Δεκαετή (Αρχιδάμειο) Πόλεμο (431-421 π.Χ.), οι Σπαρτιάτες υπό τον Αρχίδαμο λεηλατούσαν κάθε χρόνο την Αττική, ενώ οι Αθηναίοι απαντούσαν με ναυτικές επιδρομές στις πελοποννησιακές ακτές. Η φάση αυτή σημαδεύτηκε από τη διεύρυνση των συγκρούσεων (Πύλος, Αμφίπολη), από απάνθρωπη βιαιότητα (Μυτιλήνη, Πλαταιές, εμφύλιος στην Κέρκυρα) και από εσωτερικές διαμάχες πολεμοχαρών και μετριοπαθών και στις δύο πλευρές. Η Ειρήνη του Νικία (421 π.Χ.) επανέφερε τα προπολεμικά σύνορα, χωρίς όμως να λύσει καμία βαθύτερη αντίθεση.
Η εκστρατεία στη Σικελία (415-413 π.Χ.), με πρωταγωνιστή τον Αλκιβιάδη, ήταν η πιο φιλόδοξη αθηναϊκή επιχείρηση και κατέληξε σε ολοκληρωτική καταστροφή: ο Αλκιβιάδης δραπέτευσε στη Σπάρτη και συμβούλεψε τους Σπαρτιάτες να οχυρωθούν μόνιμα στη Δεκέλεια, στραγγαλίζοντας την αθηναϊκή οικονομία.
Μετά τη σικελική καταστροφή, οι περισσότεροι σύμμαχοι εγκατέλειψαν την Αθήνα, ενώ οι Πέρσες άρχισαν να χρηματοδοτούν τη Σπάρτη. Στο εσωτερικό, το ολιγαρχικό πραξικόπημα του 411 π.Χ. (με τον Θηραμένη) περιόρισε την Εκκλησία του Δήμου, ώσπου οι στρατιώτες στο Αιγαίο επαναστάτησαν και αποκατέστησαν τη δημοκρατία.
Ο Αλκιβιάδης επέστρεψε στην αθηναϊκή σκηνή ως «στρατηγὸς αὐτοκράτωρ» το 407 π.Χ., αλλά απομακρύνθηκε οριστικά μετά από αποτυχία στο Νότιον. Η τελευταία αθηναϊκή νίκη σημειώθηκε στις Αργινούσες (406 π.Χ.), σκιασμένη όμως από τη σκανδαλώδη δίκη και καταδίκη των στρατηγών. Η οριστική κατάρρευση ήρθε με την καταστροφή του αθηναϊκού στόλου στους Αιγός Ποταμούς (405 π.Χ.) από τον Σπαρτιάτη ναύαρχο Λύσανδρο, και η Αθήνα, πολιορκημένη από ξηρά και θάλασσα, παραδόθηκε την άνοιξη του 404 π.Χ. με συντριπτικούς όρους.