Τα σχήματα λόγου: όταν οι λέξεις λένε κάτι παραπάνω 🎭
Σκέψου τη λέξη «χρυσός». Κανονικά σημαίνει το πολύτιμο μέταλλο. Αλλά όταν λέμε «έχει χρυσή καρδιά», δεν εννοούμε ότι η καρδιά κάποιου είναι φτιαγμένη από μέταλλο! Αυτό είναι ένα παράδειγμα του πώς οι λέξεις μπορούν να «ξεφεύγουν» από τη βασική τους σημασία και να αποκτούν καινούρια νοήματα. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται σχήμα λόγου.
Κύρια και δευτερεύουσα σημασία μιας λέξης
Στον καθημερινό λόγο, ελάχιστες λέξεις χρησιμοποιούνται αποκλειστικά με μία μόνο σημασία. Οι περισσότερες λέξεις έχουν —ή αποκτούν με τον καιρό— παραπάνω από μία σημασίες.
- Η αρχική ή κύρια σημασία μιας λέξης είναι η βασική, η πιο κυριολεκτική.
- Οι δευτερεύουσες σημασίες είναι όσες προκύπτουν όταν η λέξη χρησιμοποιείται με διαφορετικό τρόπο μέσα σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα.
Όταν λοιπόν μια λέξη ή φράση αποκλίνει από την κύρια σημασία της και χρησιμοποιείται με ιδιόρρυθμο, ιδιαίτερο τρόπο, μιλάμε για σχήμα λόγου. Ας δούμε τα πέντε βασικά σχήματα λόγου που θα συναντήσεις συχνότερα.
Τα βασικά σχήματα λόγου
| Σχήμα λόγου | Τι κάνουμε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Παρομοίωση | Συγκρίνουμε κάτι με κάτι άλλο πολύ γνωστό, χρησιμοποιώντας υποχρεωτικά το «σαν» ή το «όπως» | «σύγνεφο μαύρο, ωσάν πίσσα» |
| Υπερβολή | Λέμε κάτι που ξεπερνά κατά πολύ το πραγματικό, για να δημιουργήσουμε ισχυρή εντύπωση | «Σου το 'χω πει χίλιες φορές!» |
| Λιτότητα | Αντί να πούμε μια λέξη, χρησιμοποιούμε την αντίθετή της μαζί με άρνηση | «δεν είναι κακή ιδέα» (αντί για «είναι καλή ιδέα») |
| Ειρωνεία | Λέμε κάτι με προσποίηση, εννοώντας το εντελώς αντίθετο | «Ωραία δουλειά έκανες!» (σε κάποιον που τα χάλασε) |
| Συνεκδοχή | Χρησιμοποιούμε το μέρος αντί του συνόλου (ή αντίστροφα) | «δεν έχουμε αρκετά χέρια για τη δουλειά» (=εργάτες) |
Παρομοίωση: η σύγκριση με «σαν» ή «όπως»
Στην παρομοίωση, για να τονίσουμε μια ιδιότητα κάποιου προσώπου, πράγματος ή ιδέας, το συσχετίζουμε με κάτι άλλο πολύ γνωστό που έχει αυτή την ιδιότητα σε μεγάλο βαθμό. Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της παρομοίωσης είναι ότι χρησιμοποιεί υποχρεωτικά τις λέξεις «σαν» ή «όπως».
- «το λερό κουρελιασμένο φουστάνι της έλαμψε, ωσάν βασιλική πορφύρα» — συγκρίνει ένα φτωχό ρούχο με κάτι πολύτιμο, για να δείξει πόσο λαμπερό φαινόταν εκείνη τη στιγμή.
Υπερβολή: μεγαλώνουμε την πραγματικότητα
Στην υπερβολή λέμε κάτι που ξεπερνά το πραγματικό ή το συνηθισμένο, με σκοπό να προκαλέσουμε ισχυρή εντύπωση στον ακροατή ή αναγνώστη.
Χρησιμοποιούμε υπερβολές τόσο συχνά που συνήθως δεν το προσέχουμε καν! «Πέθανα από την πείνα», «Σε περίμενα μια αιωνιότητα», «Χίλιες φορές στο 'πα» — καμία από αυτές τις φράσεις δεν είναι κυριολεκτικά αληθινή, αλλά όλοι καταλαβαίνουμε αμέσως τι θέλει να πει ο ομιλητής.
Λιτότητα: το αντίθετο με άρνηση
Στη λιτότητα, αντί να χρησιμοποιήσουμε μια λέξη ή φράση κατευθείαν, χρησιμοποιούμε την αντίθετή της μαζί με άρνηση. Το αποτέλεσμα είναι συνήθως μια πιο ήπια, πιο διπλωματική διατύπωση.
- «Δεν είναι η καλύτερη στιγμή για να μιλήσουμε.» (αντί για «Είναι κακή στιγμή»)
- «Δεν έκανε κι εξαιρετική εντύπωση.» (αντί για «Έκανε κακή εντύπωση»)
Ειρωνεία: λέμε το αντίθετο απ' ό,τι εννοούμε
Στην ειρωνεία χρησιμοποιούμε λέξεις ή φράσεις με προσποίηση, για να δείξουμε το εντελώς αντίθετο από αυτό που λέμε. Ο τόνος της φωνής (ή τα συμφραζόμενα, στο γραπτό λόγο) είναι αυτό που βοηθά τον ακροατή να καταλάβει ότι πρόκειται για ειρωνεία και όχι για κυριολεξία.
Η ειρωνεία δεν είναι ψέμα, γιατί ο σκοπός της δεν είναι να παραπλανήσει τον ακροατή — αντίθετα, βασίζεται ακριβώς στο ότι ο ακροατής θα καταλάβει πως εννοούμε το αντίθετο. Αν κάποιος πραγματικά πιστέψει ότι εννοούσες κυριολεκτικά αυτό που είπες ειρωνικά, τότε η επικοινωνία απέτυχε — η ειρωνεία «λειτουργεί» μόνο όταν την αναγνωρίζει ο ακροατής.
Συνεκδοχή: το μέρος αντί του συνόλου
Στη συνεκδοχή χρησιμοποιούμε το μέρος ενός συνόλου αντί για το ίδιο το σύνολο (ή αντίστροφα), ή την ύλη αντί για το αντικείμενο που φτιάχνεται από αυτήν, ή αυτό που παράγει κάτι αντί για το ίδιο το προϊόν.
- «δεν έχουμε αρκετά χέρια για τη δουλειά» — το «χέρια» (μέρος) αντί για «εργάτες» (σύνολο).
- «η νύφη, οπού είναι καλύτερη από το μάλαμα» — το «μάλαμα» (η ύλη, το χρυσάφι) χρησιμοποιείται μεταφορικά για να δείξει την αξία και την ομορφιά.
Πού τα συναντάμε
Τα σχήματα λόγου δεν είναι κάτι σπάνιο ή δύσκολο — τα χρησιμοποιούμε καθημερινά, στην ομιλία μας, σε τραγούδια, σε διαφημίσεις, αλλά κυρίως στη λογοτεχνία, όπου οι συγγραφείς τα αξιοποιούν για να κάνουν τον λόγο τους πιο ζωντανό, εκφραστικό και πειστικό.