- Θεωρία
Εναντιωματικές προτάσεις: όταν κάτι συμβαίνει «παρά» τις αντιξοότητες ⚔️
Ο Καραγκιόζης είναι θεόφτωχος. Και όμως, παραμένει αξιοπρεπής. Δύο πράγματα που θα περίμενες να πηγαίνουν μαζί το ένα με το άλλο (φτώχεια → εξευτελισμός) εδώ δεν συμβαδίζουν· το δεύτερο έρχεται σε αντίθεση με αυτό που θα ανέμενε κανείς από το πρώτο. Αυτή την ανατροπή της προσδοκίας την εκφράζουν οι εναντιωματικές προτάσεις.
Τι είναι η εναντιωματική πρόταση
Η εναντιωματική πρόταση είναι κι αυτή μια δευτερεύουσα επιρρηματική πρόταση, όπως και η αποτελεσματική. Η δουλειά της, όμως, είναι διαφορετική: λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός εναντίωσης — δηλώνει δηλαδή μια αντίθετη συνθήκη, μια «τροχοπέδη» που θα περίμενες να εμποδίσει αυτό που λέει η κύρια πρόταση, αλλά τελικά δεν το εμποδίζει.
Αν και για τους καραγκιοζοπαίχτες ο λόγος είναι το κυρίαρχο στοιχείο, οι φιγούρες δεν παύουν να αποτελούν το σημαντικότερο συστατικό της παράστασης.
Θα περίμενες: αφού ο λόγος είναι το κυρίαρχο στοιχείο, οι φιγούρες μάλλον θα είναι δευτερεύουσες. Η κύρια πρόταση, όμως, λέει το αντίθετο — και ισχύει παρά αυτό που θα ανέμενε κανείς από τη δευτερεύουσα.
Με ποιους συνδέσμους εισάγεται
Η εναντιωματική πρόταση αναγνωρίζεται από μια ομάδα εναντιωματικών συνδέσμων.
| Σύνδεσμος | Παράδειγμα |
|---|---|
| αν και | Αν και αργότερα οι σκηνικοί χώροι έγιναν πιο ποικίλοι, στην αρχή απεικόνιζαν μόνο την καλύβα του Καραγκιόζη και το Σεράι. |
| μολονότι | Ο Καραγκιόζης είναι παράδοξα αξιοπρεπής, μολονότι θεόφτωχος. |
| ενώ | Ενώ ο κινηματογράφος και η τηλεόραση κυριαρχούν στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου, το θέατρο σκιών επιβιώνει. |
| παρόλο που | Η παράσταση συνέχισε κανονικά, παρόλο που το φως άρχισε να λιγοστεύει. |
| και ας | Συνέχισε να παίζει, και ας ήταν κουρασμένος. |
Ποια σχέση εκφράζει: η παραχωρητική σχέση
Η σχέση που δηλώνει η εναντιωματική πρόταση λέγεται παραχωρητική σχέση. Ο όρος «παραχωρητική» δείχνει ακριβώς τι συμβαίνει: η δευτερεύουσα πρόταση «παραχωρεί», δηλαδή παραδέχεται, μια συνθήκη που θα περίμενες να έχει ένα αποτέλεσμα — αλλά η κύρια πρόταση, παρ' όλα αυτά, ισχύει κανονικά.
Ενώ η ζωή του Καραγκιόζη είναι πάντα δύσκολη, οι παραστάσεις προκαλούν το γέλιο του θεατή.
Θα περίμενες μια δύσκολη ζωή να προκαλεί θλίψη, όχι γέλιο. Η δευτερεύουσα παραχωρεί («ναι, η ζωή του είναι δύσκολη»), αλλά η κύρια αντιστρέφει την αναμενόμενη συνέπεια («και όμως προκαλεί γέλιο»).
Μπορείς να αντιστρέψεις μια εναντιωματική περίοδο κάνοντας την κύρια πρόταση δευτερεύουσα και το αντίστροφο, χωρίς να χαθεί η αντίθεση. Το «Ο Καραγκιόζης δεν ήταν γιατρός, και όμως κατάφερε να γιατρέψει τη Βεζυροπούλα» μπορεί να γίνει «Ενώ κατάφερε να γιατρέψει τη Βεζυροπούλα, ο Καραγκιόζης δεν ήταν γιατρός». Η αντίθεση παραμένει ίδια — αλλάζει μόνο ποια πλευρά της παρουσιάζεται ως το «κύριο» γεγονός.
Υπάρχει κι ένας άλλος τρόπος να εκφράσεις αντίθεση: με τους αντιθετικούς συνδέσμους «αλλά», «όμως», «ωστόσο». Η διαφορά είναι θεμελιώδης: οι εναντιωματικοί σύνδεσμοι (αν και, μολονότι, ενώ...) εισάγουν μια δευτερεύουσα πρόταση, που εξαρτάται από την κύρια. Οι αντιθετικοί σύνδεσμοι (αλλά, όμως...) συνδέουν δύο ισοδύναμες, κύριες προτάσεις — καμία δεν εξαρτάται από την άλλη. Σύγκρινε: «Αν και ήταν κουρασμένος, συνέχισε» (μία περίοδος, μία κύρια + μία δευτερεύουσα) με «Ήταν κουρασμένος, αλλά συνέχισε» (δύο ισότιμες κύριες προτάσεις). Το νόημα μοιάζει, η δομή είναι εντελώς διαφορετική.
Πώς την ξεχωρίζεις σε μια περίοδο
Όταν βλέπεις μια δευτερεύουσα πρόταση και υποψιάζεσαι εναντιωματική, ρώτησε: «Αυτό που λέει η δευτερεύουσα θα έπρεπε λογικά να εμποδίζει αυτό που λέει η κύρια — και όμως δεν το εμποδίζει;» Αν η απάντηση είναι ναι, βρήκες εναντιωματική πρόταση.
Παρόλο που το θέατρο σκιών δε βρίσκεται στην ακμή του σήμερα, πάντα εμφανίζονται νέοι δημιουργοί-καραγκιοζοπαίχτες.
Θα περίμενες: αφού δεν βρίσκεται στην ακμή του, μάλλον δεν εμφανίζονται νέοι δημιουργοί. Η κύρια πρόταση αντιστρέφει αυτή την προσδοκία — άρα η δευτερεύουσα είναι εναντιωματική.