- Θεωρία
Αιτία ή αποτέλεσμα: ποιο θέλεις να τονίσεις; 🎬
Φαντάσου πως θέλεις να μιλήσεις για μια ταινία που σε έχει σημαδέψει. Μπορείς να πεις «με έχει γοητεύσει τόσο, που δε θα την ξεχάσω ποτέ» ή μπορείς να πεις «δε θα την ξεχάσω ποτέ, επειδή με έχει γοητεύσει». Και οι δύο προτάσεις λένε ακριβώς το ίδιο πράγμα — και όμως δεν είναι πανομοιότυπες. Η επιλογή ανάμεσά τους δεν είναι τυχαία· είναι μια συνειδητή απόφαση για το πού θα δώσεις έμφαση.
Η ίδια σχέση, δύο άκρα
Κάθε φορά που περιγράφουμε μια σχέση αιτίου-αποτελέσματος, υπάρχουν πάντα δύο άκρα: η αιτία (τι προκάλεσε κάτι) και το αποτέλεσμα (τι προέκυψε από αυτό). Ο ομιλητής ή ο συγγραφέας δεν είναι υποχρεωμένος να παρουσιάσει και τα δύο άκρα με την ίδια βαρύτητα — μπορεί να επιλέξει ποιο θα φωτίσει περισσότερο, διαλέγοντας την κατάλληλη δευτερεύουσα πρόταση.
Έμφαση στο αποτέλεσμα: η αποτελεσματική πρόταση
Όταν θέλουμε να τονίσουμε τι προέκυψε, χρησιμοποιούμε αποτελεσματική πρόταση.
Μερικές ταινίες στον κινηματογράφο με έχουν γοητεύσει τόσο, που δε θα τις ξεχάσω ποτέ.
Εδώ η κύρια πρόταση («με έχουν γοητεύσει») δίνει την αιτία σαν αφετηρία, αλλά το κέντρο βάρους της πρότασης πέφτει στη δευτερεύουσα: στο τι προέκυψε από αυτή τη γοητεία.
Έμφαση στην αιτία: η αιτιολογική πρόταση
Όταν θέλουμε αντίθετα να τονίσουμε γιατί συνέβη κάτι, χρησιμοποιούμε αιτιολογική πρόταση.
Μερικές κινηματογραφικές ταινίες δε θα τις ξεχάσω ποτέ, επειδή με έχουν γοητεύσει.
Τώρα το κέντρο βάρους αλλάζει: η κύρια πρόταση («δε θα τις ξεχάσω ποτέ») γίνεται το βασικό γεγονός, και η δευτερεύουσα εξηγεί το γιατί.
Πρόσεξε ότι στα δύο παραδείγματα τα ίδια δύο γεγονότα —η γοητεία από τις ταινίες και το ότι δεν ξεχνιούνται— εμφανίζονται και στις δύο προτάσεις. Αυτό που αλλάζει δεν είναι το περιεχόμενο, αλλά ο ρόλος: άλλοτε η γοητεία είναι η κύρια πληροφορία και η "αξέχαστη" εντύπωση το αποτέλεσμά της, άλλοτε το αντίστροφο. Είναι σαν να αφηγείσαι το ίδιο περιστατικό ξεκινώντας από διαφορετικό σημείο.
Γιατί έχει σημασία αυτή η επιλογή
Το βασικό νόημα δεν αλλάζει ποτέ όταν επιλέγουμε αποτελεσματική αντί για αιτιολογική πρόταση (ή το αντίστροφο). Αλλάζει όμως η εστίαση του λόγου — τι θέλει ο ομιλητής να μείνει περισσότερο στο μυαλό του ακροατή. Αυτό είναι ένα πολύτιμο εκφραστικό εργαλείο: ένας συγγραφέας που θέλει να εντυπωσιάσει με τη συνέπεια κάποιου γεγονότος θα προτιμήσει αποτελεσματική πρόταση· αν θέλει να πείσει γιατί κάτι συνέβη, θα προτιμήσει αιτιολογική.
Ο πιο συνηθισμένος μπερδεμένος τρόπος σκέψης είναι να νομίζει κανείς ότι αν δύο προτάσεις περιγράφουν την ίδια κατάσταση, τότε είναι το ίδιο πράγμα γραμματικά. Δεν είναι. Για να ξεχωρίσεις ποια πρόταση είναι ποια, ρώτησε: ποιο από τα δύο γεγονότα παρουσιάζεται σαν δεδομένο, ήδη γνωστό (αυτό βρίσκεται στην κύρια), και ποιο σαν αυτό που προσθέτουμε ως εξήγηση ή συνέπεια (αυτό βρίσκεται στη δευτερεύουσα); Στο «με έχουν γοητεύσει τόσο, που δε θα τις ξεχάσω» το δεδομένο είναι η γοητεία, και προσθέτουμε τη συνέπεια. Στο «δε θα τις ξεχάσω, επειδή με έχουν γοητεύσει» το δεδομένο είναι ότι δεν τις ξεχνά, και προσθέτουμε την αιτία.
Πώς το εφαρμόζεις σε ένα ζευγάρι προτάσεων
Αν έχεις δύο απλές προτάσεις σε σχέση αιτίου-αποτελέσματος και θέλεις να τις ενώσεις δίνοντας έμφαση στο αποτέλεσμα, χρησιμοποιείς αποτελεσματικό σύνδεσμο (ώστε, που, ώστε να) για να εισαγάγεις το αποτέλεσμα ως δευτερεύουσα. Αν θέλεις έμφαση στην αιτία, χρησιμοποιείς αιτιολογικό σύνδεσμο (επειδή, γιατί, αφού) για να εισαγάγεις την αιτία ως δευτερεύουσα, κάνοντας το αποτέλεσμα κύρια πρόταση.
Ο ζωγράφος ανακατεύει στοιχεία αρχαία και σύγχρονα, ώστε η εικόνα να παραξενεύει το θεατή. (έμφαση στο αποτέλεσμα)
Η εικόνα παραξενεύει το θεατή, επειδή ο ζωγράφος ανακατεύει στοιχεία αρχαία και σύγχρονα. (έμφαση στην αιτία)