📖 Κείμενο 3 – Τέχνες και τεχνάσματα
Ο νους όμως για να υλοποιήσει τη σκέψη του και τις ιδέες του αναγκάζεται να μεταχειρίζεται τεχνάσματα ώστε να υπερπηδήσει τα εμπόδια της ύλης, να της δώσει μορφή και να εκφραστεί. Με τέχνασμα ο τροχός υπερνικά την τριβή, με τέχνασμα ο στρατηγικός ελιγμός υπερνικά την αντίσταση του εχθρού, με τέχνασμα μιμητικό παριστάνει η ζωγραφική τα φαινόμενα, η γλυπτική ανδριάντες. Με τέχνασμα έκλεψε ο Προμηθέας τη φωτιά από τους θεούς για να σώσει τους ανθρώπους.
Η τέχνη λοιπόν του ανθρώπου, όσο και αν αποβλέπει στο απόλυτο, αναπτύσσεται στο πεδίο του δυνατού. Γι' αυτό το έργο της δεν είναι μόνον προϊόν της φαντασίας αλλά και της τεχνικής εμπειρίας. Ο Παρθενών συντίθεται ως ναός της θεάς αλλά, για να ανεγερθεί και να κατανικήσει τη βαρύτητα, χρειάζεται τεχνάσματα στατικά και οπτικά. Αφότου όμως το πέτυχε, εκφράζει αξίες και θέλγει τους ανθρώπους. Ίδια και η ποίηση, για να εκφράσει το άφατο, χρειάζεται τεχνάσματα, μύθους, εικόνες, ποιητικές μεταφορές, μέτρα και ρυθμούς που θα αποτινάξουν τη λήθη και τη νοητική δυσκαμψία των λέξεων έτσι ώστε να τις καταστήσουν ορχούμενες, ζωντανές φωνές συμβολικές. Ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να κάμει τίποτε περισσότερο, διότι δεν είναι ο δημιουργός του κόσμου. Είναι δημιουργός «κόσμων εν κόσμω», αλλά αυτό είναι χάρισμα μεγάλο και θαυμαστό.
Π. Α. Μιχελής, Αισθητικά θεωρήματα, τόμ. Ι, Ίδρυμα Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, 1989
Ο Παναγιώτης Μιχελής ήταν σημαντικός Έλληνας αισθητικός και θεωρητικός της τέχνης. Δίδαξε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και υπήρξε πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αισθητικής. Τα «Αισθητικά θεωρήματα» αποτελούν το σημαντικότερο θεωρητικό του έργο.
Ο Μιχελής τονίζει ότι η τέχνη δεν γεννιέται μόνο από τη φαντασία, αλλά και από την τεχνική εμπειρία. Τα «τεχνάσματα» -- στατικά, οπτικά, ποιητικά -- δεν είναι κάτι αρνητικό, αλλά τα αναγκαία εργαλεία που επιτρέπουν στον καλλιτέχνη να υπερβεί τα όρια της ύλης και να εκφράσει αξίες.
📝 Πηγή: Π. Α. Μιχελής, Αισθητικά θεωρήματα, τόμ. Ι, Ίδρυμα Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, 1989