- Θεωρία
Οι χρονικές προτάσεις και οι τρεις σχέσεις τους ⏰
Τι είναι μια χρονική πρόταση
Κάθε φορά που αφηγείσαι κάτι, χρειάζεσαι έναν τρόπο να δείξεις πότε γίνεται ένα γεγονός σε σχέση με ένα άλλο. Ένας από τους πιο σημαντικούς τρόπους για αυτό είναι η δευτερεύουσα χρονική πρόταση — μια πρόταση που δηλώνει τη χρονική σχέση ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα γεγονότα.
Δες το σε ένα παράδειγμα:
Η Unicef βοήθησε τα παιδιά όταν η χώρα υπέφερε από τους μεγάλους σεισμούς.
Η δευτερεύουσα πρόταση «όταν η χώρα υπέφερε από τους μεγάλους σεισμούς» δεν στέκεται μόνη της· απαντάει στην ερώτηση «πότε βοήθησε η Unicef;». Αυτό ακριβώς κάνει μια χρονική πρόταση: τοποθετεί το γεγονός της κύριας πρότασης πάνω στον άξονα του χρόνου.
Ως προς το συντακτικό είδος τους, οι χρονικές προτάσεις είναι πάντα επιρρηματικές: λειτουργούν σαν επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου, όπως ακριβώς θα λειτουργούσε μια λέξη όπως «τότε» ή «σήμερα».
Ο χρόνος δεν δηλώνεται μόνο με δευτερεύουσα πρόταση. Μπορείς να τον δηλώσεις και με ένα επίρρημα («σήμερα»), με μια προθετική φράση («μετά τον σεισμό») ή με μια πλάγια πτώση («το βράδυ»). Η χρονική πρόταση είναι απλώς ο πιο «πλούσιος» τρόπος, γιατί μπορεί να περιγράψει ολόκληρο γεγονός και όχι μόνο μια στιγμή.
Οι τρεις χρονικές σχέσεις
Το γεγονός που δηλώνει η δευτερεύουσα χρονική πρόταση μπορεί να συμβαίνει σε τρεις διαφορετικές σχέσεις με το γεγονός της κύριας πρότασης:
- Ταυτόχρονο — τα δύο γεγονότα συμβαίνουν την ίδια στιγμή
- Προτερόχρονο — το γεγονός της δευτερεύουσας προηγείται
- Υστερόχρονο — το γεγονός της δευτερεύουσας ακολουθεί
Για κάθε μία από αυτές τις σχέσεις χρησιμοποιούμε διαφορετικούς χρονικούς συνδέσμους — δεν χρησιμοποιείς τυχαία «όταν» ή «αφού»· κάθε σύνδεσμος έχει τη δική του χρονική «ταυτότητα».
| Χρονική σχέση | Τι σημαίνει | Χρονικοί σύνδεσμοι |
|---|---|---|
| Ταυτόχρονο | Τα δύο γεγονότα συμβαίνουν μαζί | εκεί που, ενώ, ενόσω, καθώς, όσο, όποτε, όταν, σαν |
| Προτερόχρονο | Η δευτερεύουσα συμβαίνει πριν | άμα, αφού, αφότου, μόλις, μετά που, όποτε, όταν, σαν |
| Υστερόχρονο | Η δευτερεύουσα συμβαίνει μετά | μέχρι να/που, όσο να/που, πριν (να), προτού (να), ωσότου (να), ώσπου (να), όποτε, όταν |
Ας δούμε ένα παράδειγμα για κάθε σχέση:
Ταυτόχρονο: Ενώ διάβαζε το γράμμα, χαμογελούσε.
Το διάβασμα και το χαμόγελο γίνονται την ίδια στιγμή.
Προτερόχρονο: Αφού μίλησε στην ομάδα, ξεκίνησαν την αποστολή.
Πρώτα μίλησε, μετά ξεκίνησαν — η δευτερεύουσα προηγείται.
Υστερόχρονο: Θα περιμένουμε μέχρι να έρθει βοήθεια.
Το «περιμένουμε» γίνεται τώρα, το «έρθει βοήθεια» θα γίνει αργότερα — η δευτερεύουσα ακολουθεί.
Πρόσεξε ότι το «όποτε», το «όταν» και το «σαν» εμφανίζονται σε περισσότερες από μία στήλες του πίνακα. Αυτό σημαίνει ότι ο ίδιος σύνδεσμος μπορεί να δηλώνει διαφορετική χρονική σχέση ανάλογα με τα συμφραζόμενα και με την έγκλιση του ρήματος που ακολουθεί. Δεν αρκεί λοιπόν να αναγνωρίσεις τον σύνδεσμο· πρέπει πάντα να ελέγχεις και το νόημα της πρότασης, για να καταλάβεις ποια χρονική σχέση δηλώνεται πραγματικά.
Πώς αναγνωρίζεις τη σχέση σε ένα γεγονός
Ο πιο εύκολος τρόπος να ξεχωρίσεις τη χρονική σχέση είναι να βρεις τις δύο ενέργειες και να ρωτήσεις ποια συνέβη πρώτη. Δες αυτό το παράδειγμα:
Ίσως το συνειδητοποιήσετε, αφού πρώτα μάθετε τι ακριβώς κάνει η Unicef.
Εδώ έχουμε δύο ενέργειες: το «μαθαίνω» και το «συνειδητοποιώ». Το «μαθαίνω» πρέπει να γίνει πρώτο, για να ακολουθήσει το «συνειδητοποιώ» — άρα η δευτερεύουσα πρόταση («αφού πρώτα μάθετε») δηλώνει προτερόχρονο ως προς την κύρια.