- Θεωρία
Γένος, αριθμός και πτώση του «ο οποίος» 📐
Δύο κανόνες, δύο διαφορετικές πηγές
Η αντωνυμία «ο οποίος, η οποία, το οποίο» κλίνεται πλήρως, όπως ένα επίθετο. Αυτό σημαίνει ότι κάθε φορά που τη χρησιμοποιούμε πρέπει να διαλέξουμε τον σωστό τύπο. Το ενδιαφέρον — και η δυσκολία — είναι ότι ο σωστός τύπος καθορίζεται από δύο διαφορετικούς κανόνες ταυτόχρονα, που κοιτάζουν σε δύο διαφορετικές κατευθύνσεις.
| Χαρακτηριστικό | Καθορίζεται από | Κοιτάζει προς |
|---|---|---|
| Γένος και αριθμός | Το ουσιαστικό που προσδιορίζει | Έξω από την αναφορική πρόταση (προς το ουσιαστικό-«αφεντικό») |
| Πτώση | Τον συντακτικό ρόλο μέσα στη δική της πρόταση | Μέσα στην αναφορική πρόταση |
Γένος και αριθμός: συμφωνία με το ουσιαστικό
Η αντωνυμία «ο οποίος» συμφωνεί πάντα σε γένος και αριθμό με τον προσδιοριζόμενο όρο, δηλαδή με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται.
Ο μαθητής, ο οποίος διάβασε, πέρασε. (αρσενικό, ενικός)
Η μαθήτρια, η οποία διάβασε, πέρασε. (θηλυκό, ενικός)
Οι μαθήτριες, οι οποίες διάβασαν, πέρασαν. (θηλυκό, πληθυντικός)
Σε κάθε περίπτωση, η αντωνυμία «αντιγράφει» το γένος και τον αριθμό του ουσιαστικού που προσδιορίζει — ανεξάρτητα από το τι ρόλο παίζει μέσα στη δική της πρόταση.
Πτώση: εξαρτάται από τη δουλειά μέσα στην αναφορική
Εδώ είναι το σημείο που μπερδεύει τους περισσότερους μαθητές: η πτώση της αντωνυμίας δεν έχει καμία σχέση με το ουσιαστικό που προσδιορίζει, ούτε με την πτώση εκείνου του ουσιαστικού. Καθορίζεται αποκλειστικά από τον συντακτικό ρόλο που παίζει η ίδια η αντωνυμία μέσα στην αναφορική πρόταση.
| Ρόλος μέσα στην αναφορική | Πτώση | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Υποκείμενο | Ονομαστική | Οι Ευρωπαίοι πολίτες, οι οποίοι αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους, δικαιώνονται. |
| Αντικείμενο | Αιτιατική | Οι ευρωπαϊκές χώρες τις οποίες έχω επισκεφτεί είναι τρεις. |
| Ονοματικός προσδιορισμός (γενική κτητική) | Γενική | Αρνητικά φαινόμενα, τα οποία [γεν.: των οποίων] η αντιμετώπιση απαιτεί συνεργασία. |
Ας δούμε πιο αναλυτικά το δεύτερο παράδειγμα, γιατί εκεί βρίσκεται η πιο συνηθισμένη παγίδα:
Οι ευρωπαϊκές χώρες τις οποίες έχω επισκεφτεί είναι τρεις.
Το ουσιαστικό «χώρες» βρίσκεται σε ονομαστική μέσα στην κύρια πρόταση (είναι υποκείμενο του «είναι»). Όμως η αντωνυμία «τις οποίες» δεν παίρνει την πτώση του «χώρες»! Μέσα στην αναφορική πρόταση «τις οποίες έχω επισκεφτεί», η αντωνυμία είναι αντικείμενο του ρήματος «έχω επισκεφτεί» — άρα μπαίνει σε αιτιατική, ανεξάρτητα από το ότι το «χώρες» είναι σε ονομαστική στην κύρια πρόταση.
Πολλοί μαθητές, βλέποντας ότι το ουσιαστικό-αφεντικό είναι σε μια πτώση, βάζουν την ίδια πτώση και στην αντωνυμία. Αυτό είναι λάθος! Θυμήσου: το γένος και ο αριθμός αντιγράφονται από το ουσιαστικό, αλλά η πτώση αποφασίζεται ξεχωριστά, ανάλογα με το τι κάνει η αντωνυμία μέσα στη δική της πρόταση. Ρώτα πάντα: μέσα στην αναφορική πρόταση, η αντωνυμία είναι υποκείμενο, αντικείμενο ή δηλώνει κτήση;
Μια πρακτική μέθοδος: τα τρία βήματα
Για να βρεις τον σωστό τύπο του «ο οποίος», ακολούθησε τρία βήματα:
- Βρες το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται η αντωνυμία, και σημείωσε το γένος και τον αριθμό του.
- Βρες τον ρόλο της αντωνυμίας μέσα στη δική της (αναφορική) πρόταση — υποκείμενο, αντικείμενο ή κτητικός προσδιορισμός;
- Συνδύασε τα δύο: το γένος/αριθμός από το βήμα 1, την πτώση από το βήμα 2.
Όταν μια σύνθετη ονοματική φράση προσδιορίζεται από αναφορική πρόταση, η αντωνυμία «ο οποίος» —επειδή δείχνει γένος και αριθμό— βοηθάει να καταλάβουμε σε ποιο ακριβώς ουσιαστικό αναφέρεται, ενώ το άκλιτο «που» μπορεί να αφήνει αμφιβολία. Σύγκρινε: «Τα παιδιά των μεταναστών που γεννήθηκαν στην Ευρώπη» (δεν είναι σαφές αν αναφέρεται στα «παιδιά» ή στους «μετανάστες») με «Τα παιδιά των μεταναστών, τα οποία γεννήθηκαν στην Ευρώπη» (το «τα οποία», πληθυντικό ουδέτερο, δείχνει καθαρά ότι αναφέρεται στα «παιδιά»).