Ελεύθερες αναφορικές προτάσεις 🕊️

Τι τις κάνει «ελεύθερες»

Στις επιθετικές αναφορικές προτάσεις είδαμε ότι υπάρχει πάντα ένα συγκεκριμένο ουσιαστικό που προσδιορίζεται — π.χ. «ο φίλος που με βοήθησε». Υπάρχει όμως μια άλλη μεγάλη κατηγορία αναφορικών προτάσεων που δεν κολλάει πάνω σε κανένα συγκεκριμένο ουσιαστικό. Λειτουργεί μόνη της, «ελεύθερη».

Οι ελεύθερες αναφορικές προτάσεις δεν αναφέρονται σε κάποιο συγκεκριμένο ουσιαστικό. Αντίθετα, η ίδια η αναφορική πρόταση παίρνει τη θέση ενός ολόκληρου όρου μέσα στην κύρια πρόταση.

Σύγκρινε τα δύο:

Ο μαθητής που διάβασε πέρασε. (επιθετική — προσδιορίζει το «μαθητής»)
Όποιος διάβασε πέρασε. (ελεύθερη — δεν υπάρχει κανένα ουσιαστικό πριν από αυτήν)

Στη δεύτερη πρόταση δεν υπάρχει «ο μαθητής» πουθενά. Η αναφορική πρόταση «Όποιος διάβασε» παίρνει η ίδια τη θέση του υποκειμένου — λέει, χωρίς να ονομάζει κανέναν συγκεκριμένα, «όποιο πρόσωπο διάβασε».

Με ποιες λέξεις εισάγονται

Οι ελεύθερες αναφορικές προτάσεις εισάγονται με δύο ομάδες λέξεων:

Όταν εισάγονται με αντωνυμία: ονοματικές

Όταν η ελεύθερη αναφορική εισάγεται με αναφορική αντωνυμία (όποιος, όσος, ό,τι...), λειτουργεί σαν ονοματική πρόταση — παίρνει δηλαδή τη θέση ενός ουσιαστικού μέσα στην κύρια πρόταση, εξαρτώμενη συνήθως από ένα ρήμα. Μπορεί να είναι:

Υποκείμενο:

Όποιος ενδιαφέρεται να το δηλώσει.
(«Όποιος ενδιαφέρεται» = υποκείμενο του «δηλώσει».)

Αντικείμενο:

Η γυμνάστρια θα προπονεί κάθε Σάββατο όσους επέλεξε.
(«όσους επέλεξε» = αντικείμενο του «προπονεί».)

Κατηγορούμενο (σπανιότερα):

Εύχομαι να γίνεις ό,τι ονειρεύεσαι.
(«ό,τι ονειρεύεσαι» = κατηγορούμενο.)

Όταν εισάγονται με επίρρημα: επιρρηματικές

Όταν η ελεύθερη αναφορική εισάγεται με αναφορικό επίρρημα (όπου, όπως, όποτε...), λειτουργεί σαν επιρρηματική πρόταση — δηλαδή εξαρτάται από ένα ρήμα και εκφράζει μια επιρρηματική σχέση: χρόνο, τρόπο ή τόπο.

Η ορθογραφική παγίδα: «ό,τι» εναντίον «ότι»