- Θεωρία
Γνωρίζω τις αναφορικές προτάσεις 🔗
Τι είναι μια αναφορική πρόταση
Μια αναφορική πρόταση είναι μια δευτερεύουσα πρόταση που «αναφέρεται» σε κάτι — σε ένα ουσιαστικό, σε μια ολόκληρη ιδέα ή σε μια κατάσταση. Την αναγνωρίζουμε εύκολα, γιατί ξεκινάει πάντα με μία από δύο κατηγορίες λέξεων:
- μια αναφορική αντωνυμία — π.χ. που, ο οποίος, όποιος, όσος, ό,τι
- ένα αναφορικό επίρρημα — π.χ. όπου, όπως, όποτε
Δες το σε μια πρόταση:
Οι πολλές μικρές χώρες που αποτελούν την Ευρώπη έχουν η καθεμία τη δική της γλώσσα.
Η πρόταση «που αποτελούν την Ευρώπη» είναι αναφορική: ξεκινάει με το «που» και αναφέρεται στο ουσιαστικό «χώρες». Χωρίς αυτήν, η κύρια πρόταση («Οι πολλές μικρές χώρες έχουν η καθεμία τη δική της γλώσσα») στέκεται μόνη της — η αναφορική απλώς προσθέτει πληροφορία.
Η λέξη «αναφορική» έρχεται από το ρήμα «αναφέρομαι». Η πρόταση αυτή δεν σημαίνει τίποτα μόνη της· πάντα «αναφέρεται» σε κάτι άλλο μέσα στην πρόταση ή στο νόημα του λόγου. Γι' αυτό δεν μπαίνει ποτέ μόνη της, χωρίς κάτι να προηγείται.
Ποιον ρόλο παίζει μέσα στον λόγο
Το ενδιαφέρον με τις αναφορικές προτάσεις είναι ότι δεν έχουν μία μόνο δουλειά. Ανάλογα με το πώς λειτουργούν μέσα στην πρόταση, χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
| Κατηγορία | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ονοματική | Λειτουργεί σαν ουσιαστικό — μπορεί να είναι υποκείμενο, αντικείμενο, ή να προσδιορίζει ένα άλλο ουσιαστικό | «Ο φίλος που με βοήθησε ήταν πολύ ευγενικός.» (προσδιορίζει το «φίλος») |
| Επιρρηματική | Λειτουργεί σαν επίρρημα — δηλώνει τόπο, χρόνο, τρόπο κ.λπ. | «Πάμε όπου θέλεις.» (δηλώνει τόπο) |
Αυτό που καθορίζει σε ποια κατηγορία ανήκει μια αναφορική πρόταση δεν είναι η λέξη με την οποία ξεκινάει, αλλά ο συντακτικός της ρόλος — δηλαδή τι κάνει μέσα στην πρόταση.
Ας δούμε τρία παραδείγματα μαζί:
- Η χώρα που επισκεφτήκαμε πέρσι είναι πανέμορφη.
- Όποιος διαβάζει, μαθαίνει.
- Θα σε περιμένω όπου μου πεις.
Στο πρώτο παράδειγμα, η αναφορική πρόταση προσδιορίζει το ουσιαστικό «χώρα» — άρα είναι ονοματική. Στο δεύτερο, η αναφορική πρόταση «Όποιος διαβάζει» λειτουργεί η ίδια σαν υποκείμενο του ρήματος «μαθαίνει» — άρα είναι κι αυτή ονοματική, αλλά χωρίς να προσδιορίζει κανένα συγκεκριμένο ουσιαστικό. Στο τρίτο, η πρόταση «όπου μου πεις» δηλώνει τόπο — άρα είναι επιρρηματική.
Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι το «που» φτιάχνει πάντα ονοματική πρόταση και το «όπου» πάντα επιρρηματική. Δεν είναι κανόνας απόλυτος — αυτό που μετράει είναι τι κάνει η πρόταση μέσα στην πρόταση, όχι ποια λέξη τη φέρνει. Ο μόνος σίγουρος τρόπος να το βρεις είναι να ρωτήσεις: αυτή η δευτερεύουσα σε ποιον ρόλο στέκεται — υποκείμενο, αντικείμενο, προσδιορισμός ουσιαστικού ή επιρρηματικός προσδιορισμός;
Στα επόμενα μαθήματα θα δούμε αναλυτικά τις δύο μεγάλες οικογένειες αναφορικών προτάσεων: τις επιθετικές (αυτές που προσδιορίζουν ένα συγκεκριμένο ουσιαστικό) και τις ελεύθερες (αυτές που δεν αναφέρονται σε κανένα συγκεκριμένο ουσιαστικό, αλλά λειτουργούν αυτόνομα).