Μαθαίνω για τη μεταφορά 🌍
Ξέρουμε ήδη ότι η μεταφορά είναι ένα σχήμα λόγου στο οποίο μια λέξη «δανείζει» τη σημασία της σε κάτι άλλο, χάρη σε μια ομοιότητα που υπάρχει ανάμεσα στην κυριολεκτική και τη μεταφορική της σημασία. Σε αυτή τη σελίδα θα δούμε πού ακριβώς συναντάμε τη μεταφορά στην πραγματική ζωή -- και θα καταλάβουμε γιατί είναι τόσο βαθιά δεμένη με τη γλώσσα και τον πολιτισμό μας.
Οι μεταφορές που δεν τις προσέχουμε καν
Ο καθημερινός λόγος είναι κυριολεκτικά γεμάτος μεταφορές -- τόσο συχνές, που δεν τις αναγνωρίζουμε πια ως τέτοιες. Τις λέμε και τις ακούμε τόσες φορές, που έχουν γίνει σχεδόν «αόρατες».
Σκέψου τις εξής δύο εκφράσεις:
«Έβαλα τα κλάματα.»
«Έπιασα δουλειά.»
Κανείς δεν «βάζει» κυριολεκτικά τα κλάματα κάπου, όπως θα έβαζε ένα βιβλίο σε ένα ράφι. Και κανείς δεν «πιάνει» τη δουλειά με τα χέρια, όπως θα έπιανε μια μπάλα. Κι όμως, καταλαβαίνουμε αμέσως τι σημαίνουν: το πρώτο σημαίνει «άρχισα να κλαίω», το δεύτερο «βρήκα εργασία». Η εικόνα του «βάζω» και του «πιάνω» έχει περάσει τόσο βαθιά στη γλώσσα μας, που δεν τη βλέπουμε πια ως μεταφορά -- τη χρησιμοποιούμε αυτόματα.
Όσο πιο φυσική μας φαίνεται μια μεταφορική έκφραση, τόσο πιο καλά έχει «ενσωματωθεί» στη γλώσσα. Παράδειγμα: λέμε «βγάζει μάτι» για κάτι υπερβολικό ή φανερό, χωρίς να σκεφτόμαστε καν ότι πρόκειται για εικόνα.
Η μεταφορά στη λογοτεχνία, τη δημοσιογραφία και τη διαφήμιση
Η μεταφορά δεν χρησιμοποιείται μόνο στην καθημερινή κουβέντα -- έχει επίσης πολύ ευρεία χρήση σε τρεις χώρους όπου η γλώσσα προσπαθεί να εντυπωσιάσει, να συγκινήσει ή να πείσει:
- Στη λογοτεχνία, οι συγγραφείς χρησιμοποιούν μεταφορές για να δημιουργήσουν έντονες εικόνες. Για παράδειγμα, μια πόλη μπορεί να περιγραφεί ως «λουλούδι των Βαλκανίων» που «λάμπρυνε» με την κουλτούρα της -- εικόνες που κάνουν τον αναγνώστη να «δει» και να νιώσει κάτι παραπάνω από μια ξερή περιγραφή.
- Στη δημοσιογραφική γλώσσα, ειδικά σε τίτλους ειδήσεων, η μεταφορά τραβάει την προσοχή του αναγνώστη. Τίτλοι όπως «Βροχή τα προβλήματα για τους πρόσφυγες» ή «Η οδύσσεια των τσιγγάνων δεν έχει τέλος» χρησιμοποιούν μεταφορικές λέξεις («βροχή», «οδύσσεια») για να δώσουν έμφαση, χωρίς να χρειάζεται να διαβάσουμε ολόκληρο το άρθρο για να καταλάβουμε πως πρόκειται για κάτι έντονο, δύσκολο ή χωρίς τέλος.
- Στη διαφήμιση, η μεταφορά χρησιμοποιείται για να κάνει ένα προϊόν πιο ελκυστικό ή αξέχαστο -- π.χ. ένα άρωμα να «σε ταξιδεύει» ή ένα αυτοκίνητο να «πετάει» στον δρόμο.
Μην μπερδεύεις τη μεταφορά με κάτι «ασαφές» ή «μπερδεμένο». Αντίθετα, μια καλή μεταφορά κάνει το νόημα πιο ζωντανό και πιο κατανοητό -- όχι πιο δύσκολο. Ο στόχος της δεν είναι να κρύψει το νόημα, αλλά να το κάνει πιο έντονο μέσα από μια εικόνα.
Η μεταφορά ως «κωδικός» ομάδων
Η μεταφορά συνδέεται επίσης με τον ιδιαίτερο τρόπο επικοινωνίας διάφορων ομάδων -- κοινωνικών, επαγγελματικών, ηλικιακών. Κάθε ομάδα φτιάχνει τις δικές της μεταφορικές εκφράσεις, που λειτουργούν σχεδόν σαν «κωδικός» ανάμεσα στα μέλη της.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η γλώσσα των χρηστών υπολογιστών και διαδικτύου:
| Μεταφορική έκφραση | Τι σημαίνει στην πραγματικότητα |
|---|---|
| «Σώζω τα αρχεία μου» | Αποθηκεύω τα αρχεία μου |
| «Κατεβάζω τραγούδια» | Μεταφέρω τραγούδια από το διαδίκτυο στη συσκευή μου |
| «Τρέχω το πρόγραμμα» | Εκτελώ ένα πρόγραμμα στον υπολογιστή |
Κανείς δεν «σώζει» κάτι κυριολεκτικά όπως θα έσωζε έναν άνθρωπο, ούτε «κατεβάζει» κάτι με τα χέρια από ένα ράφι, ούτε «τρέχει» με τα πόδια. Κι όμως, όσοι χρησιμοποιούν υπολογιστές καταλαβαίνουν αμέσως αυτές τις εκφράσεις -- γιατί μοιράζονται τον ίδιο «κώδικα» γλώσσας.
Μεταφορά και πολιτισμός: γιατί δεν μεταφράζεται εύκολα
Η μεταφορά στη γλώσσα δεν είναι τυχαία -- συνδέεται άμεσα με τον πολιτισμό ενός τόπου: με την ιστορία του, τις συνήθειές του, ακόμα και το τοπίο του. Γι' αυτό ακριβώς πολλές μεταφορικές εκφράσεις δεν μεταφράζονται εύκολα σε άλλες γλώσσες -- αν τις μεταφράσουμε λέξη προς λέξη, συχνά δεν βγάζουν κανένα νόημα σε όποιον μιλάει άλλη γλώσσα.
Για παράδειγμα, η ελληνική έκφραση «βγάζει μάτι» δεν μπορεί να μεταφραστεί κατά λέξη σε άλλη γλώσσα και να γίνει κατανοητή -- κάθε γλώσσα έχει τις δικές της εικόνες για να πει «κάτι είναι πολύ φανερό».
Το γεγονός ότι οι μεταφορές δύσκολα μεταφράζονται δείχνει κάτι σημαντικό: κάθε γλώσσα δεν είναι απλώς ένα διαφορετικό «όνομα» για τα ίδια πράγματα, αλλά έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε και να οργανώνουμε την πραγματικότητα.
Αυτός είναι κι ο λόγος που όποιος μαθαίνει μια ξένη γλώσσα δεν αρκεί να μάθει μόνο λεξιλόγιο -- πρέπει να μάθει και τις μεταφορικές της εκφράσεις, γιατί εκεί κρύβεται μεγάλο μέρος του πολιτισμού που τη μιλάει.