Κυριολεξία και μεταφορά: οι πρώτες μου γνώσεις 🎭
Κάθε φορά που μιλάμε ή γράφουμε, οι λέξεις που διαλέγουμε μπορεί να έχουν δύο διαφορετικούς «τρόπους λειτουργίας». Άλλοτε μια λέξη σημαίνει ακριβώς αυτό που σημαίνει πάντα, κι άλλοτε «δανείζεται» τη σημασία της για να πει κάτι άλλο, πιο εικονιστικό. Αυτή η διάκριση λέγεται σχήμα λόγου και είναι από τα πιο χρήσιμα εργαλεία που έχει στη διάθεσή του όποιος θέλει να καταλαβαίνει -- και να χρησιμοποιεί -- σωστά τη γλώσσα.
Τι είναι η κυριολεξία
Όταν μια λέξη ή μια έκφραση κρατάει τη βασική, την πρώτη και ακριβή της σημασία, τότε λέμε ότι χρησιμοποιείται σε κυριολεξία. Είναι, δηλαδή, η «κανονική», η αναμενόμενη σημασία μιας λέξης -- αυτή που θα βρούμε πρώτη σε ένα λεξικό.
Για παράδειγμα, η λέξη «περνάει» έχει ως κυριολεκτική σημασία τη φυσική μετακίνηση από ένα σημείο σε άλλο:
«Ο μαθητής περνάει τον δρόμο για να πάει σχολείο.»
Εδώ το «περνάει» σημαίνει ακριβώς αυτό: κάποιος διασχίζει έναν χώρο. Καμία άλλη ερμηνεία δεν χρειάζεται -- η λέξη λέει αυτό που δείχνει.
Όταν ανοίγεις ένα λεξικό για να δεις τι σημαίνει μια λέξη, η πρώτη σημασία που θα βρεις είναι σχεδόν πάντα η κυριολεκτική. Οι μεταφορικές σημασίες προστίθενται συνήθως μετά, ως δεύτερη ή τρίτη ερμηνεία.
Τι είναι η μεταφορά
Η μεταφορά είναι ένα σχήμα λόγου: μια λέξη ή μια φράση «φεύγει» από τη συνηθισμένη της σημασία και, μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, αποκτά μια καινούρια, διαφορετική σημασία.
Ας δούμε ξανά τη λέξη «περνάει», αυτή τη φορά σε άλλη πρόταση:
«Ο ρατσισμός είναι μια αρκετά συνηθισμένη συμπεριφορά που περνάει δυστυχώς απαρατήρητη.»
Εδώ κανείς δεν «διασχίζει» τίποτα με τα πόδια του. Το «περνάει απαρατήρητη» σημαίνει ότι κάτι δεν το προσέχει κανείς, ότι μας διαφεύγει. Η λέξη «περνάει» χρησιμοποιήθηκε δηλαδή μεταφορικά.
Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλές τέτοιες μεταφορικές χρήσεις τις έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε περνούν κι αυτές… απαρατήρητες. Δεν σταματάμε καν να σκεφτούμε ότι μια λέξη χρησιμοποιείται με άλλη σημασία από τη βασική της.
Γιατί η μεταφορά «δουλεύει»: η ομοιότητα
Δεν αρκεί μια λέξη να αλλάξει απλώς σημασία στην τύχη -- υπάρχει πάντα ένας λόγος που καταλαβαίνουμε τι εννοεί κάποιος όταν μιλάει μεταφορικά. Ανάμεσα στην κυριολεκτική και τη μεταφορική σημασία μιας λέξης υπάρχει πάντα κάποια μικρή ή μεγάλη ομοιότητα.
Στο παράδειγμα του «περνάει απαρατήρητη», η ομοιότητα είναι η εξής: όπως κάποιος μπορεί να περάσει δίπλα μας χωρίς να τον δούμε, έτσι και μια συμπεριφορά μπορεί να «περάσει» μπροστά μας χωρίς να την προσέξουμε. Η κίνηση «περνάω» συνδέεται νοητά με την ιδέα «κάτι μου διαφεύγει».
Αυτή η ομοιότητα, σε συνδυασμό με τα συμφραζόμενα -- δηλαδή τις υπόλοιπες λέξεις της πρότασης -- είναι αυτό που μας επιτρέπει να καταλάβουμε τη νέα, μεταφορική σημασία, χωρίς να μπερδευτούμε.
Πολλοί μαθητές μπερδεύουν τη μεταφορά με την παρομοίωση. Η διαφορά είναι απλή αλλά σημαντική: στην παρομοίωση η σύγκριση είναι φανερή, γιατί χρησιμοποιούμε λέξεις όπως «σαν» ή «όπως» («έτρεχε σαν αστραπή»). Στη μεταφορά η σύγκριση είναι κρυφή -- δεν λέμε «σαν», αλλά ταυτίζουμε κατευθείαν τις δύο έννοιες, χωρίς καμία λέξη-σύνδεσμο («η συμπεριφορά περνάει απαρατήρητη»). Όταν βλέπεις «σαν» ή «όπως» πριν από μια εικόνα, ψάξε αν πρόκειται μάλλον για παρομοίωση.
Κυριολεξία και μεταφορά: μια σύγκριση
Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει τις βασικές διαφορές ανάμεσα στα δύο:
| Κυριολεξία | Μεταφορά | |
|---|---|---|
| Σημασία της λέξης | Η βασική, ακριβής σημασία | Νέα σημασία, διαφορετική από την αρχική |
| Σχέση με την αρχική σημασία | Δεν υπάρχει απόκλιση | Υπάρχει ομοιότητα ανάμεσα στις δύο σημασίες |
| Ρόλος των συμφραζομένων | Λιγότερο κρίσιμος | Απαραίτητος για να καταλάβουμε τη νέα σημασία |
| Παράδειγμα | «Ο μαθητής περνάει τον δρόμο.» | «Η συμπεριφορά περνάει απαρατήρητη.» |
Γιατί χρειαζόμαστε τη μεταφορά
Η μεταφορά δεν είναι απλώς ένα «στολίδι» του λόγου -- παίζει ζωτικό ρόλο στον εμπλουτισμό της γλώσσας. Μέσω της μεταφοράς, οι λέξεις ανανεώνονται, «ξαναγεννιούνται» θα λέγαμε, και αποκτούν καινούριες εκφραστικές δυνατότητες. Χωρίς τη μεταφορά, θα έπρεπε να φτιάχνουμε συνέχεια νέες λέξεις για κάθε νέα ιδέα -- αντ' αυτού, δανειζόμαστε λέξεις που ήδη ξέρουμε και τους δίνουμε νέα ζωή.
Πολλές λέξεις της καθημερινής μας γλώσσας ξεκίνησαν ως μεταφορές, αλλά η χρήση τους έγινε τόσο συχνή που σήμερα τις θεωρούμε απλές, «κανονικές» σημασίες. Το «καταλαβαίνω» π.χ. προέρχεται από το «κατα-λαμβάνω» (πιάνω, κρατάω κάτι) -- και έχουμε επεκτείνει αυτή την εικόνα του «πιασίματος» στο να πιάνουμε νοητά μια ιδέα.
Αυτός είναι κι ο λόγος που, όσο πιο πολύ προσέχουμε τη γλώσσα γύρω μας -- σε ειδήσεις, τραγούδια, καθημερινές κουβέντες -- τόσο περισσότερες μεταφορές θα ανακαλύπτουμε εκεί όπου δεν τις περιμέναμε.