- Θεωρία
Από τον ευθύ στον πλάγιο λόγο και αντίστροφα ✍️
Ξέρεις ήδη τη βασική διαφορά: στον ευθύ λόγο μεταφέρουμε τα λόγια κάποιου ακριβώς όπως τα είπε, ενώ στον πλάγιο λόγο τα μετασχηματίζουμε και τα εντάσσουμε στη δική μας πρόταση. Σε αυτή τη σελίδα θα δούμε αναλυτικά τι ακριβώς αλλάζει όταν κάνουμε αυτή τη μετατροπή, και πόσο σημαντικό ρόλο παίζει το ρήμα με το οποίο εισάγουμε τον πλάγιο λόγο.
Τι αλλάζει όταν μετατρέπουμε ευθύ λόγο σε πλάγιο
Η μετατροπή δεν είναι απλώς να βάλουμε ένα ρήμα μπροστά από τα λόγια κάποιου. Πρέπει να προσαρμόσουμε ολόκληρη την πρόταση, γιατί αλλάζει η σκοπιά από την οποία μιλάμε: δεν μιλάει πια ο ίδιος ο ομιλητής, αλλά κάποιος άλλος αφηγείται τι είπε εκείνος, συνήθως αργότερα και από άλλο μέρος.
Δες πώς μετατρέπεται το παράδειγμα «Είμαι σύμφωνος με την πρότασή σου.», που είπε ο Γιάννης στη Μαρία, πρόσωπο με πρόσωπο, σήμερα:
| Στοιχείο της πρότασης | Στον ευθύ λόγο | Στον πλάγιο λόγο | Γιατί αλλάζει |
|---|---|---|---|
| Πρόσωπο του ρήματος | «Είμαι σύμφωνος» (α΄ πρόσωπο) | «…ότι ήταν σύμφωνος» (γ΄ πρόσωπο) | Δεν μιλάει πια ο Γιάννης για τον εαυτό του· μιλάει κάποιος άλλος γι' αυτόν |
| Αντωνυμία | «…με την πρότασή σου» | «…με την πρόταση της Μαρίας / της» | Το «σου» είχε νόημα μόνο όταν ο Γιάννης μιλούσε απευθείας στη Μαρία |
| Ερωτηματικό μόριο (σε ερωτήσεις) | «Είσαι σύμφωνη;» | «…αν ήταν σύμφωνη» | Η ερώτηση γίνεται δευτερεύουσα πρόταση, όχι πια ανεξάρτητη ερώτηση |
| Επίρρημα χρόνου | «…σήμερα» | «…εκείνη τη μέρα» | Η αφήγηση γίνεται αργότερα, όχι τη στιγμή που μιλούσε ο Γιάννης |
| Επίρρημα τόπου | «…εδώ» | «…εκεί» | Η αφήγηση γίνεται πιθανόν από άλλο μέρος |
Το ίδιο δείχνουν και τα παραδείγματα του βιβλίου: «Είμαι σύμφωνος» γίνεται «Με ρώτησε αν ήμουν σύμφωνος…» — παρατήρησε ότι το ρήμα πέρασε από το α΄ πρόσωπο («είμαι») στο γ΄ πρόσωπο σε παρελθοντικό χρόνο («ήμουν»), ακριβώς επειδή τώρα κάποιος αφηγείται τι είχε πει ο ομιλητής.
Όταν μετατρέπεις μια ερώτηση σε πλάγιο λόγο, η πρόταση παύει να είναι ανεξάρτητη ερώτηση και γίνεται δευτερεύουσα πρόταση μέσα σε μια αφηγηματική περίοδο. Αυτό σημαίνει ότι δεν βάζουμε πια ερωτηματικό στο σημείο όπου βρισκόταν η αρχική ερώτηση: «Θα έρθεις;» γίνεται «Ρώτησε αν θα έρθω.» (με τελεία στο τέλος όλης της περιόδου, όχι ερωτηματικό).
Πώς φτιάχνουμε την πλάγια πρόταση: με ολόκληρη πρόταση ή με όνομα
Για να μετατρέψουμε τον ευθύ λόγο σε πλάγιο, χρησιμοποιούμε ένα ρήμα και στη συνέχεια την άποψη του ομιλητή. Αυτή η άποψη μπορεί να διατυπωθεί με δύο τρόπους:
- Με μια ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση: «Με ρώτησε αν ήμουν σύμφωνος…», «Μου είπε ότι επικροτούσε την άποψή μου…»
- Με ένα όνομα που ισοδυναμεί με πρόταση: «Μου εξέφρασε τη συμπαράστασή του.»
Στο τρίτο παράδειγμα, η φράση «τη συμπαράστασή του» συμπυκνώνει σε ένα ουσιαστικό ό,τι θα μπορούσε να είναι μια ολόκληρη πρόταση («ότι με συμπαραστεκόταν»). Και οι δύο τρόποι είναι σωστοί· η επιλογή εξαρτάται από το πόσο αναλυτικά θέλουμε να αποδώσουμε τα λόγια του άλλου.
Το ρήμα εξαγγελίας: ουδέτερο ή φορτισμένο με άποψη
Η πιο σημαντική επιλογή σε όλη τη μετατροπή είναι ποιο ρήμα θα χρησιμοποιήσουμε για να εισαγάγουμε τον πλάγιο λόγο — το λεγόμενο ρήμα εξαγγελίας. Αυτό το ρήμα μπορεί να είναι ουδέτερο, όπως λέει, αναφέρει, οπότε απλώς μεταφέρει τα λόγια χωρίς σχόλιο. Μπορεί όμως να δηλώνει, άμεσα ή έμμεσα, τη δική μας οπτική ως προς αυτά που μεταφέρουμε, όπως ισχυρίζεται, υποστηρίζει, παραδέχεται.
Δες πώς αλλάζει η εντύπωση που σχηματίζει ο αναγνώστης, ανάλογα μόνο με το ρήμα:
- «Ο μάρτυρας είπε ότι δεν είδε τίποτα.» — απλή, ουδέτερη μεταφορά.
- «Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι δεν είδε τίποτα.» — τώρα καταλαβαίνουμε ότι ο αφηγητής αμφιβάλλει για την αλήθεια των λόγων του.
- «Ο μάρτυρας παραδέχτηκε ότι δεν είδε τίποτα.» — τώρα καταλαβαίνουμε ότι το να μην έχει δει τίποτα ήταν κάτι δυσάρεστο ή ενοχοποιητικό για εκείνον.
Και οι τρεις προτάσεις μεταφέρουν το ίδιο βασικό γεγονός, αλλά ο αναγνώστης καταλήγει σε τρεις πολύ διαφορετικές εντυπώσεις. Η επιλογή του ρήματος εξαγγελίας αντικατοπτρίζει τη στάση αυτού που μεταφέρει τα λόγια απέναντι στο περιεχόμενο, και μπορεί να επηρεάσει το πώς ο αναγνώστης ή ο ακροατής αντιλαμβάνεται όσα μεταδίδονται.
Στις ειδήσεις θα προσέξεις ότι σπάνια χρησιμοποιείται μόνο το «είπε». Αντ' αυτού βλέπεις «ισχυρίστηκε», «διαβεβαίωσε», «παραδέχτηκε», «κατηγόρησε». Κάθε τέτοιο ρήμα δίνει στον αναγνώστη μια έμμεση οδηγία για το πόσο να εμπιστευτεί όσα ακολουθούν — χωρίς ο δημοσιογράφος να χρειάζεται να το πει ρητά.
Ο αντίστροφος δρόμος: από πλάγιο σε ευθύ λόγο
Η μετατροπή γίνεται και αντίστροφα: παίρνουμε μια πρόταση σε πλάγιο λόγο και την ξαναφέρνουμε στην αρχική, αυτούσια μορφή της. Σε αυτή την περίπτωση αντιστρέφουμε όλα τα βήματα του πίνακα παραπάνω — το πρόσωπο του ρήματος επιστρέφει σε αυτό που θα χρησιμοποιούσε ο αρχικός ομιλητής, οι αντωνυμίες προσαρμόζονται ξανά στο πρόσωπο που μιλάει, και αν επρόκειτο για ερώτηση, ξαναμπαίνει το ερωτηματικό.
Παράδειγμα: Από το πλάγιο «Με ρώτησε αν ήμουν σύμφωνος» επιστρέφουμε στο ευθύ «Είσαι σύμφωνος;» — φαντάζοντας τον εαυτό μας στη θέση του αρχικού ομιλητή, τη στιγμή που ρωτούσε.
Όταν επαναφέρεις μια πρόταση από πλάγιο σε ευθύ λόγο, δεν αρκεί να αλλάξεις το πρόσωπο του ρήματος και τις αντωνυμίες — πρέπει να θυμηθείς και να την τοποθετήσεις μέσα σε εισαγωγικά, γιατί τώρα ξαναγίνεται αυτούσια παράθεση των λόγων κάποιου, όχι πια δική σου αφήγηση.