- Θεωρία
Πρώτη γνωριμία με τον ευθύ και τον πλάγιο λόγο 🔄
Όταν θέλεις να μεταφέρεις σε κάποιον τι είπε ένας άλλος άνθρωπος, έχεις δύο τρόπους να το κάνεις. Μπορείς να επαναλάβεις τα λόγια του ακριβώς όπως τα είπε, ή μπορείς να τα διηγηθείς με δικά σου λόγια, προσαρμόζοντάς τα στη δική σου αφήγηση. Αυτοί οι δύο τρόποι λέγονται ευθύς λόγος και πλάγιος λόγος.
Τι είναι ο ευθύς λόγος
Στον ευθύ λόγο, τα λόγια κάποιου παρατίθενται ακριβώς όπως ειπώθηκαν — λέξη προς λέξη, συνήθως μέσα σε εισαγωγικά. Ο ευθύς λόγος «παγώνει» τη στιγμή που κάποιος μίλησε και τη μεταφέρει αναλλοίωτη.
Παράδειγμα: Ο Γιάννης είπε: «Είμαι σύμφωνος με την πρότασή σου.» Εδώ διαβάζουμε ακριβώς τη φράση που πρόφερε ο Γιάννης, χωρίς καμία αλλαγή.
Τι είναι ο πλάγιος λόγος
Στον πλάγιο λόγο χρησιμοποιούμε τον πλάγιο λόγο όταν παραθέτουμε σε κείμενά μας — προφορικά ή γραπτά — απόψεις άλλων ανθρώπων, όχι αυτούσιες αλλά μετασχηματισμένες από εμάς. Δεν αντιγράφουμε πια τα λόγια, τα ενσωματώνουμε στη δική μας πρόταση.
Για να μετατρέψουμε τον ευθύ λόγο σε πλάγιο, χρησιμοποιούμε ένα ρήμα και στη συνέχεια την άποψη του ομιλητή. Αυτή η άποψη μπορεί να διατυπωθεί είτε με μια ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση είτε με ένα όνομα που ισοδυναμεί με πρόταση:
- «Με ρώτησε αν ήμουν σύμφωνος…» (η άποψη γίνεται δευτερεύουσα πρόταση)
- «Μου είπε ότι επικροτούσε την άποψή μου…» (η άποψη γίνεται δευτερεύουσα πρόταση)
- «Μου εξέφρασε τη συμπαράστασή του.» (η άποψη γίνεται ένα απλό όνομα: «τη συμπαράστασή του»)
Παρατήρησε στο πρώτο παράδειγμα την αρχική φράση του ευθέος λόγου: «Είμαι σύμφωνος.» Στον πλάγιο λόγο γίνεται «Με ρώτησε αν ήμουν σύμφωνος.» Το ρήμα άλλαξε πρόσωπο (από «είμαι» σε «ήμουν») γιατί τώρα δεν μιλάει πια ο ίδιος ο ομιλητής για τον εαυτό του, αλλά κάποιος άλλος αφηγείται τι είπε εκείνος.
Το ρήμα που εισάγει τον πλάγιο λόγο: ουδέτερο ή «χρωματιστό»
Το ρήμα με το οποίο εισάγουμε τον πλάγιο λόγο δεν είναι ποτέ τυχαίο — είναι ίσως η πιο σημαντική επιλογή σε όλη τη μετατροπή, γιατί μπορεί να αλλάξει τον τόνο ή ακόμα και το νόημα του αρχικού μηνύματος.
Το ρήμα μπορεί να είναι ουδέτερο, όπως είπε ή δήλωσε. Στην περίπτωση αυτή, το ρήμα απλώς μεταφέρει τα λόγια, χωρίς να προσθέτει τίποτα δικό του.
Μπορεί όμως το ρήμα να δηλώνει, άμεσα ή έμμεσα, την οπτική αυτού που μεταφέρει τα λόγια — δηλαδή τη δική του γνώμη για όσα λέγονται. Τέτοια ρήματα είναι π.χ. έκρινε, φαντάστηκε, υπέθεσε, απαίτησε.
| Είδος ρήματος | Παράδειγμα ρήματος | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Ουδέτερο | είπε, δήλωσε | Μεταφέρει τα λόγια χωρίς σχόλιο |
| Δηλώνει οπτική | έκρινε, φαντάστηκε, υπέθεσε, απαίτησε | Χρωματίζει τα λόγια με πρόσθετο σχόλιο |
Σκέψου τη διαφορά ανάμεσα σε αυτές τις δύο εκδοχές της ίδιας πρότασης:
- «Είπε ότι θα έρθει αύριο.» — απλή μεταφορά, χωρίς κρίση.
- «Υπέθεσε ότι θα έρθει αύριο.» — τώρα καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι σίγουρο, μόνο μια εικασία.
- «Απαίτησε να έρθει αύριο.» — τώρα καταλαβαίνουμε ότι δεν ήταν απλή δήλωση, αλλά κατηγορηματική απαίτηση.
Και οι τρεις προτάσεις μπορεί να αφορούν το ίδιο αρχικό γεγονός, όμως ο αναγνώστης καταλαβαίνει κάτι διαφορετικό ανάλογα με το ρήμα που επιλέγει αυτός που μεταφέρει τα λόγια.
Όταν διαβάζεις ένα άρθρο ή ακούς μια είδηση, το ρήμα με το οποίο μεταφέρονται τα λόγια κάποιου σού δείχνει συχνά τη στάση αυτού που τα μεταφέρει. Αν ο δημοσιογράφος γράψει «ο πολιτικός ισχυρίστηκε ότι…» αντί για «ο πολιτικός δήλωσε ότι…», σου περνάει έμμεσα το μήνυμα ότι αμφιβάλλει για την αλήθεια των λόγων του.
Το πιο συχνό λάθος στη μετατροπή από ευθύ σε πλάγιο λόγο είναι να ξεχνάμε ότι πρέπει να αλλάξει και το πρόσωπο του ρήματος μέσα στη μεταφερόμενη πρόταση, όχι μόνο να προσθέσουμε ένα ρήμα εισαγωγής μπροστά. Αν ο Γιάννης είπε «Είμαι σύμφωνος» (α΄ πρόσωπο, για τον εαυτό του), όποιος το μεταφέρει πρέπει να πει «Είπε ότι ήταν σύμφωνος» (γ΄ πρόσωπο, γιατί τώρα μιλάμε για τον Γιάννη) — όχι «Είπε ότι είμαι σύμφωνος».