- Θεωρία
Ειδικές Προτάσεις 🗣️
Όταν θέλουμε να πούμε ότι κάποιος ξέρει, λέει, καταλαβαίνει ή νομίζει κάτι, συνήθως χρειαζόμαστε μια ολόκληρη πρόταση για να εκφράσουμε αυτό το «κάτι». Για παράδειγμα, δεν λέμε απλώς «Έμαθα το νέο», αλλά συχνά προτιμάμε να πούμε ακριβώς ποιο ήταν το νέο: «Έμαθα ότι πήρες προαγωγή». Αυτού του είδους οι δευτερεύουσες προτάσεις λέγονται ειδικές προτάσεις, και είναι το θέμα αυτού του μαθήματος.
Τι είναι οι ειδικές προτάσεις
Οι ειδικές προτάσεις είναι δευτερεύουσες προτάσεις που εξαρτώνται συνήθως από ρήματα τα οποία έχουν σχέση με τον λόγο, τη γνώση ή την αντίληψη — δηλαδή ρήματα όπως λέω, δείχνω, δηλώνω, αντιλαμβάνομαι, διαπιστώνω, γνωρίζω, αγνοώ, νομίζω, υποθέτω και πολλά άλλα με παρόμοια σημασία. Μπορούν επίσης να εξαρτώνται από ονόματα με ανάλογη σημασία, όπως «είδηση» ή «γεγονός».
Εισάγονται πάντα με έναν από τους τρεις ειδικούς συνδέσμους: ότι, πως, που.
| Σύνδεσμος | Παράδειγμα |
|---|---|
| ότι | «Είναι βέβαιο ότι γλώσσες πέθαιναν πάντοτε στην πορεία της ιστορίας» |
| πως | «Νομίζω πως θα βρέξει» |
| που | «Τους ξαφνιάζει που είναι κατοικημένη» |
Ποιο ρόλο παίζουν στην πρόταση
Επειδή οι ειδικές προτάσεις δηλώνουν κάτι συγκεκριμένο — μια πληροφορία, ένα γεγονός — λειτουργούν σαν να ήταν ένα ουσιαστικό. Γι' αυτό ανήκουν στην κατηγορία των δευτερευουσών ονοματικών προτάσεων, που είδες στο προηγούμενο μάθημα. Πιο συγκεκριμένα, μπορούν να λειτουργήσουν ως:
| Συντακτικός ρόλος | Παράδειγμα |
|---|---|
| Αντικείμενο του ρήματος (ο πιο συνηθισμένος ρόλος) | «Έμαθα ότι πήρες προαγωγή» — το «ότι πήρες προαγωγή» είναι αντικείμενο στο «έμαθα» |
| Υποκείμενο — συνήθως σε απρόσωπα ρήματα | «Είναι βέβαιο ότι γλώσσες πέθαιναν πάντοτε» — το «ότι...» είναι υποκείμενο στο απρόσωπο «είναι βέβαιο» |
| Επεξήγηση ουσιαστικού με ανάλογη σημασία | «στην αχρήστευση της σκέψης βοηθούσε και το γεγονός ότι υπήρχε πολύ μικρή εκλογή στις λέξεις» — η ειδική πρόταση εξηγεί τι ακριβώς ήταν «το γεγονός» |
Ένα καλό τεστ: αν μπορείς να ρωτήσεις «τι;» στο ρήμα ή στο όνομα και η δευτερεύουσα απαντάει σε αυτό το «τι», τότε πρόκειται πιθανότατα για ειδική πρόταση. «Έμαθα τι; — ότι πήρες προαγωγή». Αυτό δείχνει ξεκάθαρα ότι η δευτερεύουσα λειτουργεί σαν ουσιαστικό, δηλαδή σαν ονοματική πρόταση.
Ειδικές προτάσεις με «απρόσωπα» ρήματα
Παρατήρησες παραπάνω ότι η ειδική πρόταση μπορεί να είναι υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα, δηλαδή ρήματα που δεν έχουν συγκεκριμένο πρόσωπο ως υποκείμενο, όπως «είναι βέβαιο», «είναι γνωστό», «φαίνεται». Σε αυτές τις περιπτώσεις, ολόκληρη η ειδική πρόταση «γίνεται» το υποκείμενο: στο «Είναι βέβαιο ότι γλώσσες πέθαιναν πάντοτε», αν ρωτήσουμε «τι είναι βέβαιο;», η απάντηση είναι ολόκληρη η δευτερεύουσα.
Ο σύνδεσμος που στις ειδικές προτάσεις δεν είναι το ίδιο με το αναφορικό «που» που χρησιμοποιούμε για να αναφερθούμε σε ένα ουσιαστικό (π.χ. «ο άνθρωπος που ήρθε»). Στο «Τους ξαφνιάζει που είναι κατοικημένη», το «που» εισάγει μια ολόκληρη είδηση/γεγονός που ξαφνιάζει — λειτουργεί σαν το «ότι» — και όχι σαν αναφορά σε συγκεκριμένο ουσιαστικό. Ο τρόπος να το ξεχωρίσεις είναι να δεις αν το «που» μπορεί να αντικατασταθεί με «ότι» χωρίς να αλλάξει σχεδόν καθόλου το νόημα: «Τους ξαφνιάζει ότι είναι κατοικημένη» — λειτουργεί, άρα είναι ειδικός σύνδεσμος.