- Θεωρία
Ονοματικές και Επιρρηματικές Προτάσεις 🧩
Όταν μιλάμε ή γράφουμε, δεν χρησιμοποιούμε μόνο απλές λέξεις μέσα σε μια πρόταση. Πολλές φορές, όλη μια πρόταση παίρνει τη θέση μιας λέξης μέσα σε μια άλλη πρόταση. Αυτές οι προτάσεις λέγονται δευτερεύουσες προτάσεις, γιατί δεν στέκονται μόνες τους — εξαρτώνται πάντα από μια άλλη πρόταση, την οποία συμπληρώνουν με πληροφορίες.
Οι δευτερεύουσες προτάσεις δεν είναι όλες ίδιες. Ανάλογα με τον ρόλο που παίζουν μέσα στην πρόταση από την οποία εξαρτώνται, χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τις ονοματικές και τις επιρρηματικές. Σε αυτό το μάθημα θα δούμε τι ξεχωρίζει τη μία κατηγορία από την άλλη.
Δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις
Υπάρχουν δευτερεύουσες προτάσεις που δεν λένε «πότε», «γιατί» ή «πώς» έγινε κάτι, αλλά παίρνουν ολόκληρες τη θέση ενός ονόματος, δηλαδή ενός ουσιαστικού, ενός επιθέτου ή μιας αντωνυμίας. Αυτές λέγονται δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις.
Επειδή «παίζουν» τον ρόλο ονόματος, μπορούν να αναλάβουν μέσα στην πρόταση από την οποία εξαρτώνται τους ίδιους ρόλους που θα αναλάμβανε ένα όνομα:
| Ρόλος της ονοματικής πρότασης | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Υποκείμενο | Απαντά στο «ποιος/τι κάνει κάτι» |
| Αντικείμενο | Δέχεται την ενέργεια του ρήματος |
| Προσδιορισμός ονοματικού όρου | Συμπληρώνει την έννοια ενός ονόματος |
Ας δούμε ένα παράδειγμα από το κείμενο του βιβλίου: «Όταν έφτασε στο Καμερούν, έμαθε ότι ο Μπαγκόν είχε πεθάνει». Η υπογραμμισμένη πρόταση δεν λέει πού, πότε ή γιατί έμαθε κάτι ο γλωσσολόγος· λέει τι έμαθε. Δηλαδή απαντά ακριβώς στην ίδια ερώτηση που θα απαντούσε ένα ουσιαστικό («έμαθε το νέο»). Γι' αυτό η πρόταση «ότι ο Μπαγκόν είχε πεθάνει» λειτουργεί ως αντικείμενο του ρήματος «έμαθε» — είναι δηλαδή δευτερεύουσα ονοματική πρόταση.
Ένας εύκολος τρόπος να καταλάβεις αν μια δευτερεύουσα είναι ονοματική είναι να προσπαθήσεις να την αντικαταστήσεις με μια λέξη ή μια σύντομη ονοματική φράση. Αν η πρόταση «Έμαθε ότι ο Μπαγκόν είχε πεθάνει» μπορεί να γίνει «Έμαθε το θάνατο του Μπαγκόν» χωρίς να αλλάξει ο βασικός ρόλος, τότε πρόκειται σχεδόν σίγουρα για ονοματική πρόταση.
Δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις
Υπάρχει και μια δεύτερη μεγάλη κατηγορία δευτερευουσών προτάσεων: αυτές που δεν παίρνουν τη θέση ενός ονόματος, αλλά δίνουν πρόσθετες πληροφορίες για την ενέργεια του ρήματος από το οποίο εξαρτώνται — πληροφορίες όπως τόπος, χρόνος, αιτία, σκοπός, αναφορά, προϋπόθεση ή αποτέλεσμα. Αυτές λέγονται δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις και λειτουργούν στην πρόταση σαν επιρρηματικός προσδιορισμός — δηλαδή σαν ολόκληρα «επιρρήματα» με τη μορφή πρότασης.
Δες τα παρακάτω παραδείγματα από το βιβλίο:
| Παράδειγμα | Τι δηλώνει η δευτερεύουσα |
|---|---|
| «Καθώς ήταν παραφορτωμένος με άλλες υποχρεώσεις, ο γλωσσολόγος αποφάσισε να ξαναπάει» | Την αιτία της απόφασης |
| «Αποφάσισε να ξαναπάει, για να μελετήσει σε βάθος τη γλώσσα Καμπάζε» | Τον σκοπό της επίσκεψης |
| «Όταν πεθαίνει μια γλώσσα, χάνεται μαζί της και μια "κοσμοαντίληψη"» | Τον χρόνο της απώλειας |
Σε κάθε περίπτωση, η δευτερεύουσα δεν θα μπορούσε να αντικατασταθεί από ένα απλό όνομα χωρίς να αλλάξει το νόημα με τον ίδιο τρόπο — γιατί δεν λέει «τι», αλλά «πότε», «γιατί» ή «με ποιο σκοπό».
Πολλοί μαθητές μπερδεύουν τις δύο κατηγορίες επειδή και οι δύο είναι «δευτερεύουσες» και συχνά ξεκινούν με σύνδεσμο. Το κλειδί δεν είναι ο σύνδεσμος, αλλά τι ρόλο παίζει η πρόταση: αν απαντά στο «ποιος/τι» (σαν όνομα) είναι ονοματική· αν απαντά στο «πότε/γιατί/πώς/με ποιο σκοπό» (σαν επίρρημα) είναι επιρρηματική. Στην πρόταση «Έμαθε ότι έφυγε» το «ότι έφυγε» απαντά στο «τι έμαθε» (ονοματική), ενώ στην πρόταση «Έφυγε επειδή βιαζόταν» το «επειδή βιαζόταν» απαντά στο «γιατί έφυγε» (επιρρηματική) — παρόλο που και οι δύο δευτερεύουσες «μοιάζουν» συντακτικά.
Γιατί έχει σημασία η διάκριση
Η διάκριση ανάμεσα σε ονοματικές και επιρρηματικές προτάσεις δεν είναι απλώς μια ταξινόμηση για χάρη της θεωρίας. Καθορίζει πώς θα αναλύσουμε συντακτικά μια πρόταση, ποιον ρόλο παίζει μέσα στο ευρύτερο κείμενο και πώς μπορούμε, αν χρειαστεί, να τη μετατρέψουμε σε απλούστερη μορφή (π.χ. να αντικαταστήσουμε μια ονοματική πρόταση με μια ονοματική φράση). Όλες οι επιμέρους κατηγορίες δευτερευουσών προτάσεων που θα μάθεις στη συνέχεια — ειδικές, βουλητικές, ενδοιαστικές και άλλες — ανήκουν είτε στη μία είτε στην άλλη από αυτές τις δύο μεγάλες οικογένειες.