Μαθαίνω για τον ορισμό 📖
Τι είναι ο ορισμός
Με τον ορισμό προσπαθούμε να προσδιορίσουμε μια λέξη-έννοια διακρίνοντάς την από όλες τις άλλες. Η απόδοση του ορισμού μιας έννοιας είναι ιδιαίτερα απαιτητική εργασία, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα και χρήσιμη για τη γραπτή και προφορική μας επικοινωνία: μας βοηθά να εξηγήσουμε με ακρίβεια τι εννοούμε, όταν χρησιμοποιούμε έναν όρο.
Ορισμοί δεν υπάρχουν μόνο στα λεξικά. Κάθε μάθημα —Φυσική, Γεωγραφία, Ιστορία, Λογοτεχνία— χρησιμοποιεί δικούς του ορισμούς για να εξηγήσει τις βασικές του έννοιες, όπως «τι είναι ηφαίστειο» ή «τι είναι ηλεκτρόνιο».
Πώς φτιάχνουμε έναν ορισμό
Για την απόδοση ενός ορισμού ακολουθούμε τρία βήματα:
- Ξεκινάμε από την έννοια που θέλουμε να ορίσουμε (την οριστέα έννοια).
- Μεταβαίνουμε σε μια γενικότερη κατηγορία στην οποία εντάσσεται η έννοια αυτή (το γένος).
- Καταλήγουμε στην παρουσίαση των στοιχείων που διαφοροποιούν την έννοιά μας από όλες τις άλλες που ανήκουν στην ίδια κατηγορία — εντοπίζουμε δηλαδή την ειδοποιό διαφορά.
Η δομή αυτή διατυπώνεται στο σχήμα: Χ (οριστέα έννοια) είναι Υ (γένος) που Ζ (ειδοποιός διαφορά).
| Στοιχείο | Ρόλος | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Οριστέα έννοια | Η λέξη που ορίζουμε | μικροσκόπιο |
| Γένος | Η γενική κατηγορία στην οποία ανήκει | το όργανο |
| Ειδοποιός διαφορά | Τι το ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα όργανα | που μεγεθύνει αντικείμενα πολύ μικρά για να τα δει το ανθρώπινο μάτι |
Ένας ορισμός που παραλείπει το γένος και προχωρά κατευθείαν στην ειδοποιό διαφορά μένει ελλιπής: αν πούμε μόνο «το μικροσκόπιο μεγεθύνει αντικείμενα πολύ μικρά», δεν έχουμε πει σε ποια γενικότερη κατηγορία (όργανο, μηχάνημα, συσκευή) ανήκει. Χωρίς το γένος, ο ακροατής δεν καταλαβαίνει τι είδους πράγμα είναι αυτό που ορίζουμε.
Σύντομος και αναλυτικός ορισμός
Υπάρχουν δύο βασικά είδη ορισμού:
- Ο σύντομος ορισμός δίνεται σε μία μόνο πρόταση, ακολουθώντας το σχήμα οριστέα έννοια – γένος – ειδοποιός διαφορά.
- Ο αναλυτικός ορισμός ξεκινά κι αυτός με έναν σύντομο ορισμό της έννοιας, αλλά στη συνέχεια αναπτύσσει χωριστά καθένα από τα επιμέρους χαρακτηριστικά της, δίνοντας μια πιο πλήρη εικόνα.
Η ίδια έννοια μπορεί να αποδοθεί και με σύντομο και με αναλυτικό ορισμό: ο σύντομος δίνει την πρώτη, γρήγορη εικόνα, ενώ ο αναλυτικός την εμπλουτίζει με περισσότερες λεπτομέρειες, όταν το θέμα το απαιτεί.
Αναγνωρίζοντας τα μέρη ενός ορισμού
Όταν διαβάζουμε έναν έτοιμο ορισμό, μπορούμε να εντοπίσουμε τα τρία του μέρη κάνοντας στον εαυτό μας τρεις ερωτήσεις:
- Ποια λέξη ορίζεται; → η οριστέα έννοια
- Σε ποια γενική κατηγορία ανήκει; → το γένος
- Τι την ξεχωρίζει από τα άλλα μέλη της κατηγορίας αυτής; → η ειδοποιός διαφορά
Για παράδειγμα, στον ορισμό «Ηφαίστεια ονομάζουμε τους σχηματισμούς του εδάφους που δημιουργούνται όταν το μάγμα βγει στην επιφάνεια με τη μορφή της λάβας», η οριστέα έννοια είναι το ηφαίστειο, το γένος είναι «οι σχηματισμοί του εδάφους» και η ειδοποιός διαφορά είναι «που δημιουργούνται όταν το μάγμα βγει στην επιφάνεια με τη μορφή της λάβας».
Σε πολλούς ορισμούς το γένος δεν είναι πάντα η πρώτη λέξη μετά το «είναι» ή το «ονομάζουμε» — μπορεί να είναι μια ολόκληρη φράση, όπως «πνευματικό κίνημα» ή «ιστορική διήγηση». Πριν αναζητήσουμε την ειδοποιό διαφορά, πρέπει πρώτα να εντοπίσουμε σωστά πού τελειώνει το γένος.