- Θεωρία
Η σημασία της μετοχής 🎭
Η μετοχή δεν χρησιμοποιείται πάντα με τον ίδιο τρόπο μέσα σε μια πρόταση. Ανάλογα με τον ρόλο που παίζει, διακρίνεται σε δύο βασικά είδη ως προς τη σημασία της: την επιθετική μετοχή και την επιρρηματική μετοχή.
Η επιθετική μετοχή
Η επιθετική μετοχή χρησιμοποιείται με επιθετική σημασία, δηλαδή ακριβώς όπως κάθε άλλο επίθετο: συνοδεύει ένα ουσιαστικό και το προσδιορίζει, συμφωνώντας μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση.
Επιθετικές είναι οι μετοχές της παθητικής φωνής, δηλαδή αυτές που σχηματίζονται με την κατάληξη -μένος, -μένη, -μένο (παρακείμενος παθητικής φωνής).
- «φωτισμένο κτίριο» → τι είδους κτίριο; Το φωτισμένο.
- «κλεισμένη πόρτα» → ποια πόρτα; Η κλεισμένη.
Ρώτα «ποιον;» ή «τι είδους;» για το ουσιαστικό που συνοδεύει η μετοχή. Αν η ερώτηση απαντιέται από τη μετοχή, τότε η μετοχή είναι επιθετική — ακριβώς όπως θα απαντούσε ένα κανονικό επίθετο.
Η επιρρηματική μετοχή
Η επιρρηματική μετοχή χρησιμοποιείται με επιρρηματική σημασία, δηλαδή δεν προσδιορίζει ουσιαστικό αλλά το ρήμα της πρότασης, όπως θα έκανε ένα επίρρημα. Δηλώνει:
- τρόπο — π.χ. «Έφυγε τρέχοντας» (πώς έφυγε;)
- χρόνο — π.χ. «Φτάνοντας σπίτι, κοιμήθηκε» (πότε κοιμήθηκε;)
- αιτία — π.χ. «Μη ξέροντας τι να κάνει, σώπασε» (γιατί σώπασε;)
- υπόθεση — π.χ. «Δουλεύοντας συστηματικά, θα πετύχεις» (αν δουλέψεις...)
- εναντίωση — π.χ. «Αν και κουρασμένος, συνέχισε» (ενώ ήταν κουρασμένος...)
Επιρρηματική είναι η μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα, δηλαδή αυτή που σχηματίζεται με την κατάληξη -οντας (ή -ώντας, όταν ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα).
Η επιθετική μετοχή κλίνεται (έχει γένος, αριθμό, πτώση), γιατί λειτουργεί σαν επίθετο. Η επιρρηματική μετοχή είναι άκλιτη, γιατί λειτουργεί σαν επίρρημα και δεν συμφωνεί με κανένα ουσιαστικό. Αν μια μετοχή αλλάζει κατάληξη ανάλογα με το γένος («κλεισμένος, κλεισμένη, κλεισμένο»), είναι σίγουρα επιθετική.
Σύγκριση των δύο ειδών
| Επιθετική μετοχή | Επιρρηματική μετοχή | |
|---|---|---|
| Λειτουργεί σαν | Επίθετο | Επίρρημα |
| Προσδιορίζει | Ουσιαστικό | Ρήμα |
| Φωνή προέλευσης | Παθητική | Ενεργητική |
| Κατάληξη | -μένος, -μένη, -μένο | -οντας / -ώντας |
| Κλίνεται; | Ναι (γένος, αριθμός, πτώση) | Όχι, είναι άκλιτη |
| Δηλώνει | Κατάσταση ή αποτέλεσμα | Τρόπο, χρόνο, αιτία, υπόθεση, εναντίωση |
Πολλές φορές μια επιρρηματική μετοχή μπορεί να αντικατασταθεί από μια ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση χωρίς να αλλάξει το νόημα: «Φτάνοντας σπίτι, κοιμήθηκε» σημαίνει ακριβώς το ίδιο με «Όταν έφτασε σπίτι, κοιμήθηκε». Η μετοχή είναι, δηλαδή, ένας συντομότερος τρόπος να πούμε μια χρονική, αιτιολογική ή υποθετική πρόταση.