Τα είδη των επιρρηματικών προσδιορισμών 🧭
Οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί λειτουργούν μέσα στην πρόταση δείχνοντας τόπο, χρόνο, τρόπο, ποσό, βεβαίωση, δισταγμό ή πιθανότητα, καθώς και άρνηση. Εκτός όμως από αυτές τις βασικές σημασίες, ένας επιρρηματικός προσδιορισμός μπορεί να εκφράζει και πολλές ακόμη σχέσεις, όπως θα δούμε παρακάτω.
Οι βασικές επιρρηματικές σημασίες
| Σημασία | Ερώτηση | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Τόπου | Πού; | στη χώρα μας |
| Χρόνου | Πότε; | κάθε μέρα |
| Τρόπου | Πώς; | αφειδώς |
| Ποσού | Πόσο; | αναλυτικότερα |
| Βεβαίωσης | — | βέβαια |
| Δισταγμού ή πιθανότητας | — | ίσως |
| Άρνησης | — | δεν, όχι |
Οι μαθητές συνήθως θυμούνται μόνο τις σημασίες τόπου, χρόνου, τρόπου και ποσού. Ο επιρρηματικός προσδιορισμός όμως μπορεί να δηλώνει και βεβαίωση («βέβαια»), δισταγμό ή πιθανότητα («ίσως»), ακόμη και άρνηση («δεν»). Όταν εντοπίζεις έναν επιρρηματικό προσδιορισμό, ρώτα πρώτα «τι συνθήκη της πράξης δηλώνει;» και μετά αναζήτησε την ακριβή σημασία του.
Οι μορφές του επιρρηματικού προσδιορισμού
Ένας επιρρηματικός προσδιορισμός δεν είναι πάντα μία μεμονωμένη λέξη· μπορεί να πάρει πέντε διαφορετικές μορφές:
- Προθετικά σύνολα — π.χ. στη χώρα μας
- Απλή αιτιατική ή (σπανιότερα) γενική ουσιαστικού — π.χ. κάθε μέρα. Μερικές φορές η λέξη διπλασιάζεται, π.χ. πρωί πρωί
- Δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις — π.χ. πριν ασχοληθούμε με τα αίτια
- Επιρρηματικές μετοχές — π.χ. μολύνοντας
- Συνδυασμός επιρρήματος με προθετικό σύνολο, ή δύο επιρρημάτων μαζί — π.χ. μέσα στην ημέρα
Το «πότε;» μπορεί να απαντηθεί με ένα απλό επίρρημα («χθες»), αλλά και με μια ολόκληρη πρόταση («πριν ασχοληθούμε με τα αίτια») ή με μια μετοχή. Η μορφή αλλάζει, η επιρρηματική σημασία (χρόνος, τρόπος κτλ.) μένει η ίδια — γι' αυτό πρέπει να τα ξεχωρίζεις: άλλο είναι η μορφή (πώς είναι φτιαγμένος ο προσδιορισμός) κι άλλο η σημασία (τι δηλώνει).
Περισσότερες επιρρηματικές σημασίες
Πέρα από τις βασικές σημασίες (τόπος, χρόνος, τρόπος, ποσό, βεβαίωση, δισταγμός/πιθανότητα, άρνηση), ένας επιρρηματικός προσδιορισμός μπορεί να δηλώνει και:
- αιτία — γιατί έγινε κάτι
- σκοπό — για ποιο λόγο έγινε κάτι
- αποτέλεσμα — τι προέκυψε από μια πράξη
- αναφορά — σε σχέση με τι ισχύει κάτι
- προϋπόθεση — υπό ποια συνθήκη ισχύει κάτι
- εναντίωση ή παραχώρηση — παρά τι συμβαίνει κάτι
- παρομοίωση — με τι μοιάζει κάτι
- συνοδεία — με ποιον/τι γίνεται κάτι
- ποσό κατά προσέγγιση — περίπου πόσο
- αφαίρεση — από τι στερείται κάτι
Παράδειγμα ανά σημασία
| Σημασία | Παράδειγμα |
|---|---|
| Αιτία | από τα μίντια |
| Σκοπός | για να κουρνιάσει |
| Αποτέλεσμα | ώστε να μη χρειάζεται να πιεστούμε |
| Αναφορά | σε ό,τι αφορά τη ζώνη ασφαλείας |
| Προϋπόθεση | αν χρειαζόταν |
| Ποσό κατά προσέγγιση | σχεδόν το 80% |
| Τόπος μεταφορικά | σε αυξημένα επίπεδα |
Ο επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου μπορεί να χρησιμοποιείται και μεταφορικά: η φράση «σε αυξημένα επίπεδα» δεν δείχνει πραγματικό τόπο, αλλά μια κατάσταση — γι' αυτό λέγεται «τόπος μεταφορικά».
Προσοχή στη διάκριση από το αντικείμενο
Δεν είναι κάθε προθετικό σύνολο επιρρηματικός προσδιορισμός. Μερικά προθετικά σύνολα λειτουργούν ως αντικείμενο του ρήματος ή ως άλλος συντακτικός όρος.
Στη φράση «αναφέρονται συχνά στους θανάτους», το «στους θανάτους» δεν δηλώνει τόπο· είναι το αντικείμενο του ρήματος «αναφέρονται» (αναφέρονται σε κάτι). Αντίθετα, στη φράση «γίνεται στη χώρα μας», το «στη χώρα μας» δηλώνει πραγματικά τόπο και είναι επιρρηματικός προσδιορισμός. Ο πιο ασφαλής τρόπος διάκρισης είναι να ελέγχεις αν το προθετικό σύνολο απαντά σε ερώτηση τόπου/χρόνου/τρόπου κτλ. ή αν συμπληρώνει απλώς το νόημα του ρήματος, όπως θα έκανε ένα αντικείμενο.
Ο επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου αναλυτικά
Όταν ένας επιρρηματικός προσδιορισμός δηλώνει τόπο, μπορεί να εκφράζει και πιο ειδικές σημασίες:
- στάση σε τόπο — π.χ. σε στεγνό έδαφος
- κίνηση σε τόπο — π.χ. στις θάλασσες
- προέλευση — π.χ. από την παραλία
- διέλευση — από πού περνά κάτι
- κατεύθυνση — π.χ. προς τον εαυτό του
- προορισμός — προς τα πού κατευθύνεται κάτι