- Θεωρία
Οι άλλες αντωνυμίες 🗂️
Πέρα από τις προσωπικές αντωνυμίες, η νέα ελληνική διαθέτει άλλα επτά είδη αντωνυμιών, καθένα με τη δική του σημασία και χρήση. Μαζί με τις προσωπικές, συμπληρώνουν το σύνολο των οκτώ ειδών.
Κτητικές, αυτοπαθείς και οριστικές αντωνυμίες
Οι κτητικές αντωνυμίες (δικός μου, δική σου, δικά μας) δηλώνουν κτήση, δηλαδή σε ποιον ανήκει κάτι: «Η δική μου εφημερίδα».
Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες (τον εαυτό μου, τον εαυτό σου) δηλώνουν ότι η ενέργεια του ρήματος γυρίζει πίσω στο ίδιο το υποκείμενο που την κάνει: «Κοιτάζω τον εαυτό μου» — το υποκείμενο και ο αποδέκτης της ενέργειας ταυτίζονται.
Οι οριστικές αντωνυμίες (ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο) τονίζουν την ταυτότητα ενός προσώπου ή πράγματος, ξεχωρίζοντάς το ή δίνοντάς του έμφαση: «Ο ίδιος ο Ηλίας».
Η αυτοπαθής αντωνυμία («τον εαυτό μου») και η οριστική («ο ίδιος») μοιάζουν επειδή και οι δύο τονίζουν κάτι, όμως η πρώτη δείχνει ότι η ενέργεια επιστρέφει στο υποκείμενο, ενώ η δεύτερη απλώς δίνει έμφαση στην ταυτότητα ενός προσώπου χωρίς να αφορά κάποια ενέργεια.
Δεικτικές και αναφορικές αντωνυμίες
Οι δεικτικές αντωνυμίες (αυτός, εκείνος, τέτοιος, τόσος) δείχνουν κάτι συγκεκριμένο, κοντινό ή μακρινό: «Αυτός ο κόσμος δεν είναι αληθινός».
Οι αναφορικές αντωνυμίες (ο οποίος, η οποία, το οποίο, όποιος, που) αναφέρονται σε κάτι που έχει ήδη ειπωθεί και εισάγουν μια δευτερεύουσα αναφορική πρόταση: «Ο Ηλίας, που εκδίδει τον Ψύλλο...».
Η αναφορική αντωνυμία ο οποίος, η οποία, το οποίο συχνά μπορεί να αντικατασταθεί από το αναφορικό που, χωρίς να αλλάξει το νόημα. Όταν όμως η αντωνυμία συνοδεύει πρόθεση, η αντικατάσταση αυτή δεν είναι δυνατή.
Σε μια φράση όπως «οι ειδήσεις με τις οποίες δε διακυβεύεται κάτι», η αντωνυμία «τις οποίες» συνοδεύεται από την πρόθεση «με» και δεν μπορεί να γίνει «που»: δεν λέμε «οι ειδήσεις με που». Το «που» μπορεί να αντικαταστήσει το «ο οποίος» μόνο όταν αυτό δεν ακολουθεί καμία πρόθεση.
Ερωτηματικές και αόριστες αντωνυμίες
Οι ερωτηματικές αντωνυμίες (ποιος, τι, πόσος) χρησιμοποιούνται για να διατυπώσουμε ερωτήσεις: «Ποιον ρώτησες;», «Τι βλέπεις;».
Οι αόριστες αντωνυμίες (κάποιος, κάτι, κανένας, μερικοί, όλοι, καθένας) δηλώνουν πρόσωπα ή πράγματα με αόριστο, απροσδιόριστο τρόπο: «Κάποιος χτύπησε την πόρτα».
Ανάμεσα στις αόριστες αντωνυμίες ξεχωρίζει η αντωνυμία ένας, μία, ένα, η οποία αντικαθιστά ουσιαστικά και εμφανίζεται μόνη της στην πρόταση: «Ο ένας έπαιρνε τη συνέντευξη και ο άλλος τραβούσε φωτογραφίες».
Η λέξη «ένας, μία, ένα» δεν πρέπει να συγχέεται με το αόριστο άρθρο που συνοδεύει ένα ουσιαστικό («ένας άνθρωπος») ούτε με το αριθμητικό που αντιδιαστέλλει τη μονάδα από τα πολλά («ήρθε ένας, όχι δύο»). Είναι αόριστη αντωνυμία μόνο όταν στέκεται μόνη της στη θέση ενός ουσιαστικού, χωρίς να το συνοδεύει.