- Θεωρία
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών 🔤
Η προσωπική αντωνυμία είναι η αντωνυμία που αντικαθιστά ένα ουσιαστικό, δείχνοντας το πρόσωπο που μιλάει (α΄ πρόσωπο), στο οποίο απευθυνόμαστε (β΄ πρόσωπο) ή για το οποίο μιλάμε (γ΄ πρόσωπο). Σε αντίθεση με άλλες αντωνυμίες, η προσωπική αντωνυμία δεν μπαίνει ποτέ στη θέση επιθέτου — αντικαθιστά μόνο ουσιαστικά.
Κάθε προσωπική αντωνυμία εμφανίζεται σε δύο εντελώς διαφορετικές μορφές: τον δυνατό και τον αδύνατο τύπο. Δεν πρόκειται για δύο ξεχωριστές αντωνυμίες, αλλά για δύο "πρόσωπα" της ίδιας λέξης, που χρησιμοποιούνται σε διαφορετικές περιστάσεις.
Δυνατοί (τονισμένοι) τύποι
Οι δυνατοί τύποι έχουν δικό τους τόνο και μπορούν να σταθούν μόνοι τους στην πρόταση, χωρίς να στηρίζονται σε άλλη λέξη. Χρησιμοποιούνται σε τέσσερις συγκεκριμένες περιπτώσεις:
- Όταν στέκονται μόνοι τους στον λόγο, χωρίς ρήμα δίπλα τους: «Ποιον ρώτησες; — Εσένα.»
- Όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση σε κάτι: «Εσείς βλέπετε τηλεόραση;»
- Όταν θέλουμε να ξεχωρίσουμε κάτι από τα άλλα ή να εκφράσουμε αντίθεση: «Αυτοί οι καταραμένοι ξέρουν καλά ότι εμείς δεν το ξέρουμε.»
- Συχνά όταν συνοδεύονται από πρόθεση: «…τον Κόσμο έξω και γύρω από εμάς.»
Οι δυνατοί τύποι χρησιμοποιούνται μόνο στις παραπάνω τέσσερις περιπτώσεις. Σε όλες τις άλλες περιστάσεις προτιμάται ο αδύνατος τύπος, που είναι και ο πολύ πιο συχνός στον καθημερινό λόγο.
Αδύνατοι (άτονοι) τύποι
Οι αδύνατοι τύποι δεν έχουν δικό τους τόνο και δεν μπορούν να σταθούν μόνοι τους — στηρίζονται πάντα στο ρήμα που τους ακολουθεί ή τους προηγείται. Χρησιμοποιούνται σε όλες τις περιπτώσεις που δεν καλύπτονται από τους δυνατούς τύπους, δηλαδή τις περισσότερες φορές στον απλό, ουδέτερο λόγο:
- «Αυτό και μόνο το γεγονός δείχνει πόσο πολύ μας ψυχαγωγεί, μας πληροφορεί, μας μαθαίνει.»
- «Και, βγάζοντας δύο πακέτα από την τσάντα της, του τα πρόσφερε.»
Η ονομασία προέρχεται από τον τόνο: ο δυνατός τύπος «φωνάζει» τη λέξη — τη γράφουμε με τόνο και μπορεί να σταθεί μόνη της, ενώ ο αδύνατος τύπος «ψιθυρίζει», χωρίς δικό του τόνο, πάντα κολλημένος στο ρήμα.
Η επαναληπτική και η προληπτική αντωνυμία
Ο αδύνατος τύπος της γ΄ προσώπου προσωπικής αντωνυμίας (το, τον, την, τους, τις κ.λπ.) χρησιμοποιείται συχνά για να συνδέσει ένα ουσιαστικό με το ρήμα της πρότασης, με δύο τρόπους:
- Επαναληπτική αντωνυμία: όταν ένα όνομα που έχει ήδη ειπωθεί ξαναλέγεται με τον αντίστοιχο αδύνατο τύπο. Παράδειγμα: «…αυτό το μέσο που οι ειδικοί το αποκαλούν το κατεξοχήν Μέσο Μαζικής Επικοινωνίας…» — το «το» επαναλαμβάνει το «αυτό το μέσο».
- Προληπτική αντωνυμία: όταν η αντωνυμία προαναγγέλλει κάτι που θα ειπωθεί αμέσως μετά. Παράδειγμα: «Από τη στιγμή που το γνωρίζει αυτό ένας τηλεθεατής…» — το «το» προαναγγέλλει το «αυτό» που ακολουθεί.
Άρθρο ή αντωνυμία: το, την, του, της
Οι αδύνατοι τύποι το, την, του, της έχουν την ίδια ακριβώς μορφή με το οριστικό άρθρο, γι' αυτό μπερδεύονται εύκολα. Η διάκριση γίνεται κοιτώντας τι ακολουθεί τη λέξη:
| Λέξη | Συνοδεύει ουσιαστικό → Άρθρο | Συνοδεύει ρήμα → Αντωνυμία |
|---|---|---|
| το | το μάθημα, το μέσο | Το αποκαλούν έτσι |
| την | την εφημερίδα | Την παίρνω σοβαρά |
| του | του δασκάλου, του λαιμού | Του έσφιγγε το λαιμό |
| της | της τσάντας | Της έδωσε το χέρι του |
Αν η λέξη συνοδεύει ουσιαστικό (π.χ. «το κατεξοχήν Μέσο»), πρόκειται για άρθρο. Αν αντικαθιστά ένα ουσιαστικό και συνοδεύει ρήμα (π.χ. «οι ειδικοί το αποκαλούν»), πρόκειται για αντωνυμία.
Το ίδιο ακριβώς «του» μπορεί να είναι άρθρο («του λαιμού») ή αντωνυμία («Ένας κόμπος τού έσφιγγε το λαιμό»). Στη γραπτή γλώσσα η αντωνυμία «τού» παίρνει μερικές φορές τόνο (τού, τής) για να ξεχωρίζει από το άτονο άρθρο, αλλά ο ασφαλέστερος τρόπος διάκρισης παραμένει η σύνταξη: τι ακολουθεί τη λέξη.