Οι βαθμοί των επιθέτων και των επιρρημάτων 📊

Τα επίθετα δεν φανερώνουν πάντα ένα γνώρισμα με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε απλώς το δηλώνουν, άλλοτε το συγκρίνουν με κάτι άλλο και άλλοτε δείχνουν ότι υπάρχει σε πολύ μεγάλο βαθμό. Αυτές οι τρεις δυνατότητες λέγονται βαθμοί του επιθέτου.

Οι τρεις βαθμοί

Οι βαθμοί των επιθέτων είναι τρεις: ο θετικός, ο συγκριτικός και ο υπερθετικός. Ο συγκριτικός και ο υπερθετικός λέγονται μαζί παραθετικά του επιθέτου, γιατί προκύπτουν από τον θετικό.

α. Θετικός βαθμός: φανερώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει απλώς κάποιο γνώρισμα, χωρίς καμία σύγκριση:

Το χρώμα είναι σημαντικό για τα παιδιά.

β. Συγκριτικός βαθμός: φανερώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα άλλο:

Το χρώμα είναι πιο σημαντικό (ή σημαντικότερο) για τα παιδιά παρά για τους μεγάλους.

γ. Υπερθετικός βαθμός: χωρίζεται σε δύο είδη.

Σχετικός υπερθετικός: φανερώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα σε μεγαλύτερο βαθμό από όλα τα όμοιά του:

Το χρώμα είναι το πιο σημαντικό στοιχείο σε μια ζωγραφιά.
Απόλυτος υπερθετικός: φανερώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα σε πολύ μεγάλο βαθμό, χωρίς να συγκρίνεται με άλλα ουσιαστικά:

Το χρώμα είναι πολύ σημαντικό (ή σημαντικότατο).

Μην μπερδεύεις τα δύο είδη υπερθετικού

Ο σχετικός υπερθετικός συγκρίνει κάτι με ένα σύνολο όμοιων πραγμάτων («ο πιο σημαντικός από όλους»). Ο απόλυτος υπερθετικός δεν συγκρίνει τίποτα — απλώς δείχνει πολύ μεγάλη ένταση («πολύ σημαντικός»). Ο τρόπος να ξεχωρίζεις: αν μπορείς να προσθέσεις νοερά «απ' όλα/όλους», έχεις σχετικό υπερθετικό.

Πώς σχηματίζονται τα παραθετικά

Ο συγκριτικός και ο υπερθετικός βαθμός σχηματίζονται με δύο τρόπους: μονολεκτικά (με ειδικές καταλήξεις, μία λέξη) ή περιφραστικά (με τα επιρρήματα «πιο» και «πολύ», δύο λέξεις).

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός (απόλυτος)	Υπερθετικός (σχετικός)
έντονος	εντονότερος / πιο έντονος	εντονότατος / πολύ έντονος	ο εντονότερος / ο πιο έντονος
ταχύς	ταχύτερος / πιο ταχύς	ταχύτατος / πολύ ταχύς	ο ταχύτερος / ο πιο ταχύς
επιμελής	επιμελέστερος / πιο επιμελής	επιμελέστατος / πολύ επιμελής	ο επιμελέστερος / ο πιο επιμελής

Στον μονολεκτικό σχηματισμό, ο συγκριτικός παίρνει την κατάληξη -τερος και ο υπερθετικός την κατάληξη -τατος. Στον περιφραστικό σχηματισμό, μπροστά στον θετικό βάζουμε πιο (για τον συγκριτικό) ή πολύ (για τον απόλυτο υπερθετικό). Ο σχετικός υπερθετικός παίρνει επιπλέον το άρθρο («ο», «η», «το») μπροστά από τον συγκριτικό τύπο.

Δύο δρόμοι, το ίδιο νόημα

Το «σημαντικότερο» και το «πιο σημαντικό» σημαίνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα — απλώς το ένα το λέμε με μία λέξη (μονολεκτικά) και το άλλο με δύο (περιφραστικά). Στον προφορικό λόγο ο περιφραστικός τύπος («πιο») χρησιμοποιείται πολύ συχνότερα.

Παραθετικά των μετοχών

Οι μετοχές που σχηματίζουν παραθετικά, τα σχηματίζουν μόνο περιφραστικά, ποτέ με καταλήξεις:

θυμωμένος → πιο θυμωμένος → πολύ θυμωμένος

Επίθετα χωρίς παραθετικά

Δεν έχουν όλα τα επίθετα βαθμούς. Δε σχηματίζουν παραθετικά τα επίθετα που δηλώνουν:

ύλη (π.χ. ξύλινος)
καταγωγή ή συγγένεια (π.χ. πατρικός)
τόπο (π.χ. ορεινός)
χρόνο (π.χ. καθημερινός)
κατάσταση που δεν αλλάζει (π.χ. αντρικός)
κάποια σύνθετα με πρώτο συνθετικό α- (π.χ. άγνωστος)

Γιατί δεν παίρνουν βαθμούς αυτά τα επίθετα

Αυτά τα επίθετα δηλώνουν κάτι σταθερό, που δεν μπορεί να υπάρχει «σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό». Κάτι είναι ξύλινο ή δεν είναι — δεν μπορεί να είναι «πιο ξύλινο». Το ίδιο ισχύει για το «καθημερινός» (δεν υπάρχει κάτι «πιο καθημερινό» με την έννοια του χρόνου) ή το «πατρικός» (η καταγωγή δεν έχει διαβαθμίσεις).

Οι βαθμοί των επιρρημάτων

Όπως τα επίθετα, έτσι και τα επιρρήματα έχουν τρεις βαθμούς: θετικό, συγκριτικό και υπερθετικό.

Τα επιρρήματα που προέρχονται από επίθετα σχηματίζουν τα παραθετικά τους — και περιφραστικά και μονολεκτικά — από τον πληθυντικό του ουδετέρου του αντίστοιχου επιθέτου:

ωραίος → ωραία – ωραιότερα / πιο ωραία – ωραιότατα / πολύ ωραία

Δηλαδή ο θετικός βαθμός του επιρρήματος είναι ο πληθυντικός του ουδετέρου του επιθέτου («ωραία»), και πάνω σε αυτόν σχηματίζονται ο μονολεκτικός συγκριτικός («ωραιότερα») και ο μονολεκτικός υπερθετικός («ωραιότατα»), όπως και οι περιφραστικοί τύποι με «πιο» και «πολύ».

Ίδια λογική, διαφορετική λέξη

Ο κανόνας σχηματισμού των παραθετικών του επιρρήματος είναι ο ίδιος με του επιθέτου — μόνο που η βάση είναι το ουδέτερο πληθυντικού. Έτσι, αν ξέρεις τα παραθετικά ενός επιθέτου, μπορείς εύκολα να βρεις και τα παραθετικά του αντίστοιχου επιρρήματος.

Θεωρία