- Θεωρία
Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα 🔀
Τα ενεργητικά ρήματα δεν συμπεριφέρονται όλα με τον ίδιο τρόπο ως προς το αν η ενέργειά τους «μεταβαίνει» κάπου αλλού ή μένει στο υποκείμενο. Με βάση αυτό το κριτήριο, τα ρήματα χωρίζονται σε ενεργητικά αμετάβατα και ενεργητικά μεταβατικά.
Ενεργητικά αμετάβατα ρήματα
Τα ρήματα που δείχνουν ότι η ενέργεια του υποκειμένου δε μεταβαίνει σε κάτι άλλο λέγονται ενεργητικά αμετάβατα. Το νόημα της πρότασης είναι πλήρες μόνο με το υποκείμενο, χωρίς να χρειάζεται κάποιο συμπλήρωμα.
Παραδείγματα:
- «...όταν οι Αθηναίοι, επειδή πλησίαζε ο Ξέρξης...» — το ρήμα «πλησίαζε» δεν χρειάζεται συμπλήρωμα.
- «Ο καθηγητής μας έφεγγε ολόκληρος» — πλήρες νόημα χωρίς αντικείμενο.
- «Τα παιδιά ξεφοβήθηκαν και ξεντράπηκαν» — και τα δύο ρήματα ολοκληρώνουν το νόημά τους μόνα τους.
Ενεργητικά μεταβατικά ρήματα
Τα ρήματα που δείχνουν ότι η ενέργεια του υποκειμένου μεταβαίνει σε άλλο πρόσωπο ή πράγμα λέγονται ενεργητικά μεταβατικά. Χρειάζονται ένα συμπλήρωμα —το αντικείμενο— για να ολοκληρωθεί το νόημά τους.
Παραδείγματα:
- «Μας έφερνε από το σπίτι του βιβλία διάφορα» — το «έφερνε» χρειάζεται το «βιβλία» για να ολοκληρωθεί το νόημα.
- «Μας παρακινούσε» — χρειάζεται συμπλήρωμα (ποιον παρακινούσε; εμάς).
- «Είχε φέρει τη Νέα Παιδαγωγική» — η ενέργεια μεταβαίνει στη «Νέα Παιδαγωγική».
Μην μπερδεύεις το μεταβατικό/αμετάβατο με το ενεργητικό/παθητικό. Και τα δύο ρήματα «κρατούσε ένα μικρό στριφτό βούρδουλα» (μεταβατικό) και «βασίλευε» (αμετάβατο) είναι ενεργητικής διάθεσης — το υποκείμενο ενεργεί και στις δύο περιπτώσεις. Η διαφορά είναι αν αυτή η ενέργεια χρειάζεται συμπλήρωμα (αντικείμενο) για να βγάλει νόημα.
Το ίδιο ρήμα, άλλοτε μεταβατικό, άλλοτε αμετάβατο
Πολλά ρήματα της νέας ελληνικής είναι και μεταβατικά και αμετάβατα, ανάλογα με το γλωσσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο χρησιμοποιούνται σε κάθε πρόταση.
| Πρόταση | Λειτουργία |
|---|---|
| «Άρχισε να βγάζει λόγο» | Μεταβατικό (έχει συμπλήρωμα: να βγάζει λόγο) |
| «Η εκδήλωση άρχισε μετά τις εννέα» | Αμετάβατο (πλήρες νόημα χωρίς συμπλήρωμα) |
| «Το διάλειμμα κράτησε πάνω από μισή ώρα» | Αμετάβατο |
| «Κρατούσε ένα μικρό στριφτό βούρδουλα» | Μεταβατικό |
Η πιο απλή δοκιμή είναι να ρωτήσεις μετά το ρήμα «τι;» ή «ποιον;». Αν η πρόταση σού δίνει απάντηση μέσα σ' αυτήν, το ρήμα είναι μεταβατικό («Έφερνε τι; βιβλία»). Αν δεν υπάρχει τέτοια απάντηση και το νόημα είναι ήδη πλήρες, το ρήμα είναι αμετάβατο («Ο Ξέρξης πλησίαζε» — πλησίαζε τι; δεν χρειάζεται απάντηση, το νόημα κλείνει εκεί).
Η διάκριση ανάμεσα σε μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα είναι απαραίτητη για να εντοπίζουμε σωστά τα συντακτικά στοιχεία μιας πρότασης, αφού μόνο τα μεταβατικά ρήματα μπορούν να έχουν αντικείμενο.