- Θεωρία
Το θέμα του ρήματος και η αύξηση 🔤
Κάθε κλιτή λέξη —άρα και κάθε ρήμα— χωρίζεται σε δύο μέρη: το θέμα, δηλαδή το πρώτο τμήμα που μένει σταθερό, και την κατάληξη, το τελευταίο τμήμα που αλλάζει μορφή. Στο ρήμα γράφ-ω, το «γράφ-» είναι το θέμα και το «-ω» η κατάληξη.
Τα δύο θέματα του ρήματος
Το ρήμα δεν έχει μόνο ένα θέμα, αλλά δύο διαφορετικά, ανάλογα με το τι είδους ενέργεια θέλει να δηλώσει:
- Το ενεστωτικό θέμα, με το οποίο σχηματίζονται οι χρόνοι που δηλώνουν κάτι που εξακολουθεί ή επαναλαμβάνεται (μη συνοπτικό ποιόν): ενεστώτας, παρατατικός, εξακολουθητικός μέλλοντας.
- Το αοριστικό θέμα, με το οποίο σχηματίζονται οι χρόνοι που δηλώνουν κάτι στιγμιαίο (συνοπτικό ποιόν) ή κάτι τελειωμένο (συντελεσμένο ποιόν): αόριστος, συνοπτικός μέλλοντας, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας.
| Θέμα | Παράδειγμα | Δηλώνει |
|---|---|---|
| Ενεστωτικό | χαρίζ-ω, χάριζ-α | εξακολούθηση, διάρκεια |
| Αοριστικό | χάρισ-α, χαρίσ-ω, έχω χαρίσ-ει | στιγμή ή κάτι τελειωμένο |
Η ελληνική γλώσσα ξεχωρίζει το «πότε» από το «πώς» γίνεται μια ενέργεια. Το ίδιο ρήμα μπορεί να δηλώσει το παρελθόν είτε ως κάτι που συνέβαινε συνέχεια (παρατατικός: έγραφα) είτε ως κάτι που έγινε μια φορά (αόριστος: έγραψα) — και η διαφορά αυτή φαίνεται ακριβώς στο θέμα.
Η αύξηση
Στον παρατατικό και στον αόριστο της οριστικής, τα ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο μπορούν να πάρουν μπροστά από το θέμα τους ένα ε-, που λέγεται αύξηση.
- γράφω → έ-γραφα (παρατατικός) / έ-γραψα (αόριστος)
- χαρίζω → χάριζα (χωρίς αύξηση, γιατί δεν τονίζεται) / χάρισα
Τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίψηφο δεν παίρνουν αύξηση· κρατούν το αρχικό τους φωνήεν ή δίψηφο σε όλους τους χρόνους.
Η αύξηση μένει μόνο όταν τονίζεται· όταν ο τόνος μετακινείται αλλού (π.χ. στο πρώτο ή δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο), η αύξηση χάνεται.
- έγραφα, έγραφες, έγραφε → αλλά γράφαμε, γράφατε (όχι *εγράφαμε)
- έχασα → αλλά χάσαμε (όχι *εχάσαμε)
Η εσωτερική αύξηση στα σύνθετα ρήματα
Μερικά σύνθετα ρήματα με πρώτο συνθετικό επίρρημα ή πρόθεση παίρνουν την αύξηση όχι στην αρχή της λέξης, αλλά στην αρχή του δεύτερου συνθετικού. Αυτό λέγεται εσωτερική αύξηση.
- ξανα- + γράφω → ξανα-έ-γραψα
- αν- + αλαμβάνω → αν-ε-λάμβανα
Η εσωτερική αύξηση ακολουθεί τον ίδιο κανόνα με την απλή αύξηση: μένει όταν τονίζεται, χάνεται όταν δεν τονίζεται.
Αν ένα ρήμα περάσει από τον αόριστο (παρελθόν) στον συνοπτικό μέλλοντα (μέλλον), το θέμα του παραμένει το ίδιο, γιατί και οι δύο χρόνοι είναι συνοπτικοί: έγραψα → θα γράψω. Το θέμα αλλάζει μόνο όταν αλλάζει το ποιόν της ενέργειας, δηλαδή όταν περνάμε από εξακολουθητικό σε συνοπτικό ή συντελεσμένο χρόνο και αντίστροφα.