Μαθαίνω για τις εγκλίσεις του ρήματος 📖

Όταν μιλάμε ή γράφουμε, δεν λέμε απλώς «τι» γίνεται· δείχνουμε και πώς το βλέπουμε εμείς οι ίδιοι: σαν κάτι σίγουρο, σαν κάτι πιθανό, σαν επιθυμία ή σαν εντολή. Αυτόν ακριβώς τον ρόλο παίζουν οι εγκλίσεις του ρήματος: οι μορφές που παίρνει το ρήμα για να φανερώσει πώς παρουσιάζεται το νόημά του από εκείνον που μιλάει. Οι εγκλίσεις είναι τρεις: η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική.

Η οριστική

Η οριστική συνήθως φανερώνει το πραγματικό — κάτι που ο ομιλητής το παρουσιάζει ως βέβαιο γεγονός, χωρίς αμφιβολία.

• «Η εργαζόμενη μητέρα ενισχύει οικονομικά την οικογένεια.» → κάτι που συμβαίνει πραγματικά.
• «Και όλοι οι φίλοι μου θα διασκεδάζουν…» → κάτι που ο ομιλητής το θεωρεί βέβαιο ότι θα γίνει.

Όμως η οριστική δεν δηλώνει πάντα μόνο το σίγουρο. Μερικές φορές μπορεί να δηλώσει:

• το δυνατό/πιθανό: «Ο βιοπορισμός, πιθανόν, να εξαντλεί τους ανθρώπους…» — εδώ βλέπουμε ότι η ίδια η γλώσσα, με λέξεις όπως «πιθανόν», μπορεί να δώσει στην έκφραση χροιά πιθανότητας, ενώ το ρήμα παραμένει σε οριστική.
• ευχή: όταν κάποιος εύχεται κάτι σαν να είναι ήδη πραγματικότητα.
• παράκληση: όταν η ερώτηση ή η δήλωση λειτουργεί ως ευγενική παράκληση, π.χ. μια φράση σε ερωτηματική μορφή που στην ουσία ζητά κάτι.

Η υποτακτική

Η υποτακτική σχηματίζεται με το μόριο «να» (σπανιότερα «ας») + ρήμα και φανερώνει κυρίως το ενδεχόμενο και το επιθυμητό — κάτι που μπορεί να συμβεί ή που ο ομιλητής θέλει να συμβεί.

• «…γιατί θέλω να πάω βόλτα.» → επιθυμητό.
• «Μα, να 'σαι τόσο έξυπνη και να φέρνεις τέτοιους βαθμούς στα Μαθηματικά;» → εδώ η υποτακτική εκφράζει απορία, σχεδόν παράπονο.

Πέρα από αυτά, η υποτακτική μπορεί να δηλώσει:

• προτροπή (ή αποτροπή): «Να διαβάσεις» (προτρέπω κάποιον να κάνει κάτι) ή «Να μην αργήσεις» (τον αποτρέπω από κάτι).
• παραχώρηση: όταν ο ομιλητής δέχεται κάτι έστω κι αν δεν το θέλει απόλυτα, π.χ. «Ας πάει, αφού το θέλει τόσο πολύ».
• απορία: «Τώρα να συνεχίσω το δράμα;» — ο ομιλητής αναρωτιέται τι να κάνει.
• προσταγή: σε ορισμένες περιπτώσεις η υποτακτική παίρνει τη θέση της προστακτικής, ιδίως όταν λείπει η προστακτική ενός ρήματος («Να σκεφτείς πριν μιλήσεις!»).

Η προστακτική

Η προστακτική φανερώνει συνήθως προσταγή, προτροπή ή απαγόρευση, και απευθύνεται κυρίως στο β΄ πρόσωπο — δηλαδή σε κάποιον που μιλάμε απευθείας.

• «Έλα τώρα, μην το παίρνεις κατάκαρδα…» → προτροπή.
• «Άντε πλύσου λίγο, χάλια δείχνεις.» → προσταγή.
• «Λοιπόν, άσε τις μπούρδες και πήγαινε με τα παιδιά που ήρθαν να σε πάρουν.» → προσταγή/προτροπή.
• Η απαγόρευση σχηματίζεται με το «μη/μην» + ρήμα: «Μην ξαναφύγεις» σημαίνει «απαγορεύω να φύγεις ξανά».

Εκτός από αυτά τα βασικά, η προστακτική μπορεί σπανιότερα να δηλώσει και παράκληση, ευχή ή έντονη περιέργεια, ανάλογα με τον τόνο και το πλαίσιο της πρότασης.

Πώς διαλέγουμε τη σωστή έγκλιση

Η έγκλιση δεν είναι τυχαία επιλογή· εξαρτάται από την πρόθεση του ομιλητή, δηλαδή από το τι θέλει να πετύχει με όσα λέει:

Το ίδιο ρήμα, σε διαφορετική έγκλιση, αλλάζει εντελώς νόημα: «Γράφεις» (οριστική· απλή διαπίστωση) ≠ «Να γράφεις» (υποτακτική· συμβουλή ή προτροπή) ≠ «Γράψε» (προστακτική· εντολή).