- Θεωρία
Συμφωνία υποκειμένου - ρήματος 🔗
Ο βασικός κανόνας
Το ρήμα μιας πρότασης δεν γράφεται ποτέ τυχαία: πρέπει να συμφωνεί πάντα με το υποκείμενό του σε πρόσωπο και αριθμό. Αν αλλάξει το υποκείμενο μιας πρότασης, αλλάζει αντίστοιχα και η κατάληξη του ρήματος.
- «Ο μαθητής γράφει» (γ΄ ενικό πρόσωπο)
- «Οι μαθητές γράφουν» (γ΄ πληθυντικό πρόσωπο)
- «Εγώ πήγα» (α΄ ενικό πρόσωπο)
- «Εσείς πήγατε» (β΄ πληθυντικό πρόσωπο)
Όταν το υποκείμενο βρίσκεται μακριά από το ρήμα του μέσα στην πρόταση, είναι εύκολο να ξεχάσουμε ποιο είναι πραγματικά το υποκείμενο και να βάλουμε λάθος κατάληξη στο ρήμα. Πριν γράψεις την κατάληξη, εντόπισε πρώτα καθαρά ποιο είναι το υποκείμενο και σε τι πρόσωπο και αριθμό βρίσκεται.
Πολλαπλά υποκείμενα του ίδιου προσώπου
Όταν μια πρόταση έχει δύο ή περισσότερα υποκείμενα στο ίδιο πρόσωπο, το ρήμα μπαίνει απλώς σε πληθυντικό αριθμό του προσώπου αυτού:
- «Ο Μαρίνος, ο Νικόλας και η Δέσποινα είχαν αποφασίσει...» → γ΄ πληθυντικό
- «Εγώ και εσύ πάμε» (και τα δύο υποκείμενα σε πρόσωπα διαφορετικά — βλ. παρακάτω)
Πολλαπλά υποκείμενα σε διαφορετικά πρόσωπα: το επικρατέστερο πρόσωπο
Το πιο ενδιαφέρον —και το πιο δύσκολο— σημείο είναι τι συμβαίνει όταν τα υποκείμενα μιας πρότασης βρίσκονται σε διαφορετικά πρόσωπα μεταξύ τους (π.χ. ένα υποκείμενο είναι «εγώ» και ένα άλλο είναι «ο φίλος μου»). Τότε ισχύουν δύο κανόνες μαζί:
- Το ρήμα μπαίνει πάντα σε πληθυντικό αριθμό, αφού τα υποκείμενα είναι περισσότερα από ένα.
- Το ρήμα παίρνει την κατάληξη του επικρατέστερου προσώπου, σύμφωνα με την ιεραρχία: το α΄ πρόσωπο επικρατεί του β΄, και το β΄ πρόσωπο επικρατεί του γ΄.
| Υποκείμενα (πρόσωπα) | Πρόσωπο του ρήματος | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| α΄ + β΄ (ή α΄ + γ΄, ή α΄ + β΄ + γ΄) | α΄ πληθυντικού | «Εγώ και ο Νικόλας πήγαμε» |
| β΄ + γ΄ | β΄ πληθυντικού | «Εσύ και η Δέσποινα πήγατε» |
| γ΄ + γ΄ | γ΄ πληθυντικού | «Ο Μαρίνος και η Κασσάνδρα πήγαν» |
Η λογική είναι ότι το πρόσωπο που μιλάει (α΄) «τραβάει» πάντα την προσοχή στον λόγο πιο πολύ από αυτόν στον οποίο απευθύνεται (β΄), και αυτός με τη σειρά του πιο πολύ από το πρόσωπο για το οποίο μιλάμε (γ΄). Γι' αυτό λέμε «εγώ και ο Νικόλας πήγαμε» και όχι «πήγε» ή «πήγατε», παρόλο που ο Νικόλας είναι γ΄ πρόσωπο.
Πότε παραλείπεται το υποκείμενο
Το υποκείμενο ενός ρήματος μπορεί να είναι ουσιαστικό, αντωνυμία ή οποιαδήποτε άλλη λέξη (επίθετο, μετοχή, άκλιτη λέξη κτλ.) ή ακόμη και ολόκληρη πρόταση, με άρθρο ή χωρίς άρθρο. Πολύ συχνά όμως το υποκείμενο δεν γράφεται καθόλου, γιατί εννοείται από την κατάληξη του ρήματος ή από τα συμφραζόμενα.
Το υποκείμενο παραλείπεται συνήθως όταν:
- είναι α΄ ή β΄ πρόσωπο και δε θέλουμε να δώσουμε ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό·
- (στο γ΄ πρόσωπο) εννοείται εύκολα από τα συμφραζόμενα·
- είναι μια γενική έννοια (π.χ. «οι άνθρωποι»)·
- μόνο ένα υποκείμενο μπορεί λογικά να εννοηθεί (π.χ. «στις αρχές του 20ού αιώνα εφηύραν το τηλέφωνο» → υποκείμενο: οι εφευρέτες)·
- το ρήμα δηλώνει κάποιο φυσικό φαινόμενο (π.χ. «βρέχει», «χιονίζει»).
Τα απρόσωπα ρήματα και οι απρόσωπες εκφράσεις (π.χ. «πρέπει», «είναι ανάγκη») δεν είναι χωρίς υποκείμενο — έχουν ως υποκείμενο μια ολόκληρη πρόταση, που συνήθως εισάγεται με το «ότι» ή με το «να» (π.χ. «Πρέπει να διαβάσεις» — υποκείμενο του «πρέπει» είναι το «να διαβάσεις»).