- Θεωρία
Μαθαίνω για το υποκείμενο 📝
Το υποκείμενο είναι ένας από τους βασικούς όρους της πρότασης. Δεν έχει όμως πάντα την ίδια μορφή, και δεν είναι πάντα ορατό μέσα στην πρόταση. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε ποιες μορφές μπορεί να πάρει το υποκείμενο και πότε ο ομιλητής ή ο συγγραφέας επιλέγει να μην το γράψει ρητά.
Τι μπορεί να είναι το υποκείμενο
Το υποκείμενο μπορεί να εκφράζεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους:
- Ουσιαστικό, με άρθρο ή χωρίς άρθρο: «Ο Μαρίνος αποφάσισε να φύγει» ή «Παιδιά έπαιζαν στην αυλή».
- Αντωνυμία: «Εγώ θα σας οδηγήσω».
- Οποιαδήποτε άλλη λέξη, ακόμα κι αν κανονικά δεν κλίνεται σαν ουσιαστικό:
- Επίθετο (συνήθως ουσιαστικοποιημένο): «Το καλύτερο ήταν να διαβάσω δυνατά».
- Μετοχή: «Οι περαστικοί σταμάτησαν να κοιτάξουν» (η μετοχή λειτουργεί εδώ σαν ουσιαστικό).
- Άκλιτη λέξη: «Το πέντε είναι μονός αριθμός», «Το ναι ακούστηκε δυνατά».
- Ολόκληρη πρόταση: «Είναι αλήθεια ότι είχαν προσαρμοστεί τέλεια στο δάσος». Εδώ δεν υπάρχει μία μόνο λέξη-υποκείμενο· υποκείμενο είναι ολόκληρη η δευτερεύουσα πρόταση.
Πολλοί μαθητές νομίζουν πως υποκείμενο μπορεί να είναι μόνο ουσιαστικό ή αντωνυμία. Στην πραγματικότητα, σχεδόν κάθε λέξη —ακόμα και μια άκλιτη όπως το «πέντε»— μπορεί να παίξει τον ρόλο του υποκειμένου, αρκεί να λειτουργεί ως το «κάτι» για το οποίο μιλάει το ρήμα.
Πότε παραλείπεται το υποκείμενο
Το υποκείμενο δεν γράφεται πάντα ρητά μέσα στην πρόταση. Πολύ συχνά εννοείται, δηλαδή ο ομιλητής το παραλείπει επειδή είναι ήδη σαφές ποιο είναι, και το αναγνωρίζουμε είτε από την κατάληξη του ρήματος είτε από τα συμφραζόμενα.
Στο α΄ και β΄ πρόσωπο
Στο α΄ πρόσωπο (εγώ, εμείς) και στο β΄ πρόσωπο (εσύ, εσείς) το υποκείμενο παραλείπεται πολύ συχνά, αφού η κατάληξη του ρήματος δείχνει από μόνη της ποιο πρόσωπο ενεργεί, και δεν υπάρχει λόγος να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση. Για παράδειγμα, στο «(Εγώ) Πήγα με άλλον οδηγό» ή στο «(Εσείς) Προχωρήστε προσεκτικά» το «εγώ» και το «εσείς» μπορούν κάλλιστα να παραλειφθούν, γιατί οι καταλήξεις «-α» και «-τε» δηλώνουν ήδη το πρόσωπο. Το υποκείμενο γράφεται ρητά μόνο όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση, π.χ. «Εγώ θα σας οδηγήσω, όχι κάποιος άλλος».
Στο γ΄ πρόσωπο
Στο γ΄ πρόσωπο (αυτός/αυτή/αυτό, αυτοί/αυτές/αυτά) το υποκείμενο παραλείπεται συνήθως σε τέσσερις περιπτώσεις:
| Περίπτωση | Επεξήγηση | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Εννοείται από τα συμφραζόμενα | Το υποκείμενο έχει ήδη αναφερθεί πιο πριν, οπότε ο ακροατής/αναγνώστης το θυμάται | «Ο Νίκος μπήκε στην τάξη. (Αυτός) Κάθισε στη θέση του.» |
| Δηλώνει γενική έννοια | Εννοείται «ο κόσμος», «οι άνθρωποι» γενικά, χωρίς να αναφέρεται συγκεκριμένο πρόσωπο | «(Οι άνθρωποι) Λένε πως ο καιρός θα χαλάσει.» |
| Μόνο ένα υποκείμενο μπορεί λογικά να εννοηθεί | Από τα ίδια τα συμφραζόμενα καταλαβαίνουμε ποιοι είναι, ακόμη κι αν δεν έχουν αναφερθεί ρητά πριν | «Στις αρχές του 20ού αιώνα εφηύραν το τηλέφωνο, τον ασύρματο, τον κινηματογράφο» — υποκείμενο: οι εφευρέτες |
| Δηλώνει φυσικό φαινόμενο | Το ρήμα περιγράφει κάτι που συμβαίνει στη φύση, χωρίς συγκεκριμένο «δράστη» | «Βρέχει.», «Χιονίζει.», «Ξημερώνει.» |
Πολύ συχνά μπερδεύουμε το «δεν γράφεται υποκείμενο» με το «δεν υπάρχει υποκείμενο». Αυτό είναι λάθος: κάθε ρήμα (εκτός από τα απρόσωπα, που θα δούμε παρακάτω) έχει πάντα υποκείμενο — απλώς μπορεί να είναι εννοούμενο, δηλαδή να μην εμφανίζεται ως ξεχωριστή λέξη στην πρόταση. Ακόμα και στο «Βρέχει» υπάρχει υποκείμενο, απλώς δεν αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε.
Το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων
Τα απρόσωπα ρήματα (π.χ. πρέπει, αξίζει, αρμόζει) και οι απρόσωπες εκφράσεις (π.χ. είναι αλήθεια, είναι δύσκολο, απαγορεύεται) δεν έχουν υποκείμενο μια απλή λέξη, όπως τα συνηθισμένα ρήματα. Το υποκείμενό τους είναι πάντα ολόκληρη πρόταση, που εισάγεται είτε με το ότι είτε με το να:
- Με «ότι»: «Είναι αλήθεια ότι είχαν προσαρμοστεί τέλεια στο φυσικό περιβάλλον.» — υποκείμενο του «είναι» είναι όλη η πρόταση «ότι είχαν προσαρμοστεί...».
- Με «να»: «Πρέπει να διαβάσεις το βιβλίο.» — υποκείμενο του «πρέπει» είναι η πρόταση «να διαβάσεις το βιβλίο».
- Ένα ακόμη παράδειγμα: «Αξίζει να επισκεφθείτε αυτό το μέρος.» — υποκείμενο του «αξίζει» είναι «να επισκεφθείτε αυτό το μέρος».
Στα απρόσωπα ρήματα, η πρόταση-υποκείμενο λειτουργεί ακριβώς όπως θα λειτουργούσε μία λέξη-υποκείμενο σε οποιαδήποτε άλλη πρόταση: απαντά στην ερώτηση «ποιος/τι κάνει ή ισχύει;». Αν ρωτήσουμε «Τι πρέπει;», η απάντηση είναι «να διαβάσεις» — αυτό είναι το υποκείμενο.