9. Εκλογές, κόμματα, ΜΜΕ 🗳️
Η ενότητα αυτή εξετάζει τους βασικούς πυλώνες της σύγχρονης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων και στη λειτουργία του κράτους.
9.1 Εκλογικό σώμα
Στα δημοκρατικά πολιτεύματα, η λαϊκή κυριαρχία εκφράζεται μέσω του εκλογικού σώματος.
1. Σύνθεση - Προσόντα εκλογικού σώματος
Το εκλογικό σώμα αποτελείται από τους πολίτες που έχουν το δικαίωμα της ψήφου. Για να είναι κάποιος ψηφοφόρος στην Ελλάδα, απαιτούνται:
- Ελληνική ιθαγένεια: Πρέπει να είναι Έλληνες πολίτες.
- Σημείωση: Στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές μπορούν να ψηφίζουν και πολίτες της Ε.Ε. που διαμένουν μόνιμα στην Ελλάδα.
- Ηλικία: Από το 1983, το δικαίωμα ψήφου ξεκινά από τα 18 έτη. Ως ημερομηνία γέννησης όλων όσων γεννήθηκαν μέσα σε ένα έτος θεωρείται η 1η Ιανουαρίου.
2. Αρμοδιότητες εκλογικού σώματος
Το εκλογικό σώμα έχει τις εξής κύριες αρμοδιότητες:
- Εκλέγει Βουλευτές (κάθε 4 χρόνια).
- Εκλέγει όργανα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δημάρχους, Περιφερειάρχες - κάθε 4 χρόνια).
- Εκλέγει Ευρωβουλευτές (κάθε 5 χρόνια).
- Συμμετέχει σε δημοψήφισμα που προκηρύσσει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.
Η ισότητα των φύλων στην ψήφο δεν ήταν πάντα αυτονόητη. Η Νέα Ζηλανδία ήταν η πρώτη χώρα (1892). Στην Ελλάδα, οι γυναίκες ψήφισαν για πρώτη φορά σε δημοτικές εκλογές το 1927 και σε βουλευτικές το 1952. Η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής ήταν η Ελένη Σκούρα (1953).
9.2 Ψηφοφορία - Βασικές αρχές 📝
Η ψηφοφορία στην Ελλάδα διέπεται από έξι θεμελιώδεις αρχές:
| Αρχή | Περιγραφή |
|---|---|
| Άμεση | Οι πολίτες εκλέγουν απευθείας τους αντιπροσώπους τους χωρίς μεσάζοντες. |
| Μυστική | Εξασφαλίζεται με το παραβάν, τον αδιαφανή φάκελο και την ομοιομορφία των ψηφοδελτίων. Η παραβίασή της είναι αδίκημα. |
| Υποχρεωτική | Οι πολίτες οφείλουν να ψηφίζουν βάσει Συντάγματος (αν και πλέον δεν επιβάλλονται ποινές όπως παλιά). |
| Προσωπική | Απαιτεί τη φυσική παρουσία του πολίτη. Εξαίρεση: Η επιστολική ψήφος. |
| Ίση | Κάθε πολίτης έχει μία μόνο ψήφο και όλες οι ψήφοι έχουν την ίδια ισχύ. |
| Καθολική | Ψηφίζουν όλοι οι πολίτες (άνδρες και γυναίκες) που έχουν τα νόμιμα προσόντα. |
9.3 Εκλογικά συστήματα 🧮
Το εκλογικό σύστημα είναι ο κανόνας με τον οποίο οι ψήφοι των πολιτών μετατρέπονται σε βουλευτικές έδρες.
- Πλειοψηφικό Σύστημα: Εκλέγεται αυτός που παίρνει τις περισσότερες ψήφους.
- Απόλυτη πλειοψηφία: Απαιτείται το 50% + 1 των ψήφων.
- Σχετική πλειοψηφία: Εκλέγεται όποιος έχει απλώς τις περισσότερες ψήφους από τους άλλους.
- Πλεονέκτημα: Σταθερές κυβερνήσεις. Μειονέκτημα: Αδικεί τα μικρά κόμματα.
- Αναλογικό Σύστημα (Απλή Αναλογική): Οι έδρες μοιράζονται στα κόμματα ακριβώς ανάλογα με το ποσοστό των ψήφων που έλαβαν, με βάση το εκλογικό μέτρο.
- Μικτά Συστήματα: Συνδυασμός των παραπάνω (π.χ. Ενισχυμένη Αναλογική), που επιδιώκει και την εκπροσώπηση και τη σταθερότητα. Στην Ελλάδα, ένα κόμμα πρέπει να λάβει τουλάχιστον 3% πανελλαδικά για να μπει στη Βουλή.
9.4 Τα πολιτικά κόμματα 🤝
Το πολιτικό κόμμα είναι μια ελεύθερη ένωση πολιτών με κοινούς στόχους και πρόγραμμα, που επιδιώκει να αναλάβει τη διακυβέρνηση ή να ασκήσει έλεγχο ως αντιπολίτευση.
- Πολυκομματισμός: Η ύπαρξη πολλών κομμάτων είναι απαραίτητη για τη δημοκρατία (πλουραλιστική κοινωνία).
- Διαφάνεια: Τα κόμματα και οι υποψήφιοι υποχρεούνται να δημοσιεύουν τις εκλογικές τους δαπάνες.
- Πελατειακές σχέσεις: Ένα αρνητικό φαινόμενο του παρελθόντος, όπου οι πολίτες ψήφιζαν με αντάλλαγμα προσωπικές χάρη (π.χ. διορισμούς).
Κοινωνία Πολιτών και Ενεργός Πολίτης 🌍
Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στις εκλογές. Ο ενεργός πολίτης συμμετέχει στην Κοινωνία των Πολιτών μέσω:
- Μ.Κ.Ο. (Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις).
- Συλλόγων και σωματείων (περιβαλλοντικά, φεμινιστικά κ.α.).
- Τοπικών δράσεων (σχολείο, γειτονιά).
9.5 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (ΜΜΕ) 📺
Τα ΜΜΕ (τύπος, τηλεόραση, διαδίκτυο) αποκαλούνται συχνά «τέταρτη εξουσία» λόγω της τεράστιας επιρροής τους.
Βασικές Λειτουργίες:
- Ενημέρωση: Διαμόρφωση ενημερωμένης κοινής γνώμης.
- Πολιτισμός: Μορφωτική και καλλιτεχνική προσφορά.
- Πλανητικό Χωριό: Δημιουργία μιας παγκόσμιας κοινότητας όπου η πληροφορία μεταδίδεται ακαριαία, βοηθώντας στην κατανόηση διαφορετικών πολιτισμών.
Η δύναμη των ΜΜΕ μπορεί να οδηγήσει σε παραπληροφόρηση, όταν ελέγχονται από οικονομικά ή πολιτικά συμφέροντα. Για την προστασία των πολιτών, το Σύνταγμα κατοχυρώνει την ελευθερία του τύπου, ενώ λειτουργεί και το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ).