Κοινωνικοποίηση και Κοινωνικός Έλεγχος 🤝
Η διαδικασία μέσω της οποίας ο άνθρωπος εντάσσεται στην κοινωνία και μαθαίνει να λειτουργεί ως μέλος της είναι θεμελιώδης για την προσωπική του ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή.
5.1 Έννοια και περιεχόμενο της κοινωνικοποίησης
Κανείς δεν γεννιέται με έτοιμη προσωπικότητα. Ο πολιτισμός προϋπάρχει του ατόμου και μεταβιβάζεται σε αυτό μέσω της κοινωνικοποίησης.
Ορισμός: Κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία μάθησης που εξασφαλίζει τη συνέχεια του πολιτισμού από γενιά σε γενιά. Το αποτέλεσμα μιας πετυχημένης διαδικασίας είναι η «φωνή της συνείδησης» που καθοδηγεί το άτομο.
Χαρακτηριστικά της κοινωνικοποίησης:
- Δυναμική διαδικασία: Αλλάζει ανάλογα με:
- Την κοινωνία (π.χ. Αρχαία Αθήνα vs Σπάρτη).
- Την εποχή (π.χ. αλλαγές στους κανόνες του γάμου με το πέρασμα των αιώνων).
- Την κοινωνική ομάδα (π.χ. μετανάστες που υιοθετούν νέους κανόνες διατηρώντας παράλληλα τη δική τους κουλτούρα).
- Διαρκής διαδικασία: Διαρκεί σε όλη τη ζωή του ανθρώπου, καθώς συνεχώς εντάσσεται σε νέους θεσμούς και ρόλους (μαθητής, εργαζόμενος, συνταξιούχος).
- Αλληλεπίδραση: Δεν είναι μονόδρομη. Η κοινωνία επηρεάζει το άτομο, αλλά και το άτομο με τις πρωτοβουλίες του μπορεί να επηρεάσει την κοινωνία.
Χωρίς κοινωνικοποίηση, ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναπτύξει βασικές συμπεριφορές όπως η ομιλία και η όρθια στάση. Περιπτώσεις παιδιών που μεγάλωσαν απομονωμένα (όπως το παιδί της Αβινιόν) αποδεικνύουν ότι ο «εξανθρωπισμός» απαιτεί τη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή.
5.2 Φορείς κοινωνικοποίησης
Φορείς είναι οι θεσμοί και οι ομάδες που επηρεάζουν την κοινωνικοποίηση του ατόμου.
| Φορέας | Χαρακτηριστικά |
|---|---|
| Οικογένεια | Ο πρωτογενής φορέας. Εκεί το άτομο ταυτίζεται με πρότυπα και συγκροτεί την προσωπικότητά του. |
| Σχολείο | Τυπικός φορέας εκπαίδευσης. Το παιδί αναλαμβάνει ευθύνες έξω από την οικογένεια και προετοιμάζεται για τη δημόσια ζωή. |
| Θρησκεία | Επηρεάζει την κοσμοθεωρία και καθημερινές συνήθειες (διατροφή, ενδυμασία). |
| Κράτος | Επηρεάζει μέσω της νομοθεσίας όλους τους τομείς της ζωής (οικογένεια, εκπαίδευση, οικονομία). |
| Παρέες συνομηλίκων | Άτυπος φορέας. Εδώ το παιδί δοκιμάζει νέες εμπειρίες χωρίς τον έλεγχο των «μεγάλων» και μαθαίνει να συνεργάζεται και να ανταγωνίζεται. |
| Μ.Μ.Ε. | Μεταδίδουν μηνύματα απρόσωπα και έμμεσα. Η τηλεόραση και το διαδίκτυο έχουν τεράστια δύναμη στην προβολή προτύπων, αλλά ελλοχεύει ο κίνδυνος της παραπληροφόρησης. |
Η παραπληροφόρηση μέσω των ΜΜΕ μπορεί να οδηγήσει τους νέους σε αρνητικά πρότυπα, όπως η βία και ο υπερκαταναλωτισμός.
5.3 Τρόποι κοινωνικοποίησης
Οι φορείς χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους για να μεταδώσουν τους κανόνες:
- Εντολές και συστάσεις: Από το «μπράβο» της μητέρας μέχρι τις οδηγίες του διευθυντή στο σχολείο.
- Ταύτιση: Το άτομο υιοθετεί συμπεριφορές προτύπων (γονέων, ειδώλων) για να νιώσει μέλος του «εμείς».
- Κοινωνική κριτική: Η γνώμη των άλλων (σχόλια, έπαινοι ή ποινές) που μας ενθαρρύνει ή μας αποθαρρύνει από ορισμένες πράξεις.
5.4 Ο κοινωνικός έλεγχος
Ο κοινωνικός έλεγχος είναι απαραίτητος για τη ρύθμιση της κοινωνικής συμβίωσης.
5.5 Τα είδη του κοινωνικού ελέγχου
Ο κοινωνικός έλεγχος εμφανίζεται με τις εξής μορφές:
- Τυπικός και Άτυπος:
- Τυπικός: Ασκείται από επίσημους φορείς (αστυνομία, δικαστήρια) βάσει νόμων.
- Άτυπος: Περιλαμβάνει κριτική, παρατηρήσεις ή γνώμες από το περιβάλλον (φίλοι, γείτονες).
- Θετικός και Αρνητικός:
- Θετικός: Επιβραβεύσεις, έπαινοι, ανταμοιβές.
- Αρνητικός: Κυρώσεις, ποινές, αποδοκιμασία.
- Προληπτικός και Κατασταλτικός:
- Προληπτικός: Προσπαθεί να εμποδίσει την παράβαση πριν συμβεί.
- Κατασταλτικός: Επιβάλλει ποινές αφού γίνει η παράνομη πράξη.
- Εσωτερικός (Αυτοέλεγχος): Το άτομο ελέγχει μόνο του τη συμπεριφορά του λόγω των τύψεων ή της ντροπής που νιώθει, αποτέλεσμα της επιτυχημένης κοινωνικοποίησης. 🧠
Στο παρελθόν, ο σωματικός έλεγχος (π.χ. ξυλοδαρμός στο σχολείο) ήταν αποδεκτός. Σήμερα, τα δημοκρατικά κράτη βασίζονται στη γραπτή νομοθεσία και την ανεξάρτητη δικαιοσύνη, απαγορεύοντας τη βία και προστατεύοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα.