ΜΕΡΟΣ Α΄ – ΕΝΟΤΗΤΑ I: ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Κεφάλαιο 4: Κοινωνικοί θεσμοί 🤝
Οι κοινωνίες, από την αρχαιότητα έως σήμερα, προκειμένου να επιβιώσουν και να λειτουργήσουν σωστά, οφείλουν να ικανοποιούν συγκεκριμένες ανάγκες. Για τον σκοπό αυτό δημιουργήθηκαν οι κοινωνικοί θεσμοί.
4.1 Τι είναι κοινωνικός θεσμός
Ως κοινωνικός θεσμός ορίζεται κάθε σταθερή μορφή οργάνωσης της κοινωνικής ζωής.
Βασικές κατηγορίες θεσμών:
- Οικογενειακοί: (π.χ. γάμος, συγγένεια) Για την αναπαραγωγή και τη φροντίδα των μελών.
- Εκπαιδευτικοί: (π.χ. σχολεία, πανεπιστήμια) Για τη μετάδοση γνώσεων και αξιών.
- Οικονομικοί: (π.χ. επιχειρήσεις) Για την παραγωγή και διανομή αγαθών.
- Πολιτικοί: (π.χ. Κοινοβούλιο) Για τη λήψη αποφάσεων και την επίλυση συγκρουσων.
- Θρησκευτικοί: (π.χ. εκκλησία, ιερατείο) Για τη σχέση των ανθρώπων με το θείο.
Κύρια χαρακτηριστικά:
- Έχουν σημαντικούς κοινωνικούς σκοπούς (π.χ. μόρφωση, ασφάλεια).
- Παραμένουν σχετικά σταθεροί στο χρόνο, διατηρώντας τις βασικές σχέσεις και τους ρόλους των ατόμων (π.χ. γονέας-παιδί).
4.2 Αναγκαιότητα των θεσμών
Αν φανταστούμε την κοινωνία σαν έναν ζωντανό οργανισμό, οι θεσμοί είναι τα όργανα του οργανισμού αυτού και τα άτομα είναι τα κύτταρα.
Όπως η καρδιά ή οι πνεύμονες επιτελούν λειτουργίες για την επιβίωση του ανθρώπου, έτσι και οι θεσμοί (οικονομία, εκπαίδευση κ.λπ.) επιτρέπουν στην κοινωνία να λειτουργεί. Η διαφορά είναι ότι μια κοινωνία μπορεί να αλλάξει ριζικά τις αξίες και τους θεσμούς της (π.χ. μέσω μιας επανάστασης) και να συνεχίσει να υπάρχει, κάτι που δεν μπορεί να συμβεί σε έναν βιολογικό οργανισμό.
Μέσα στους θεσμούς:
- Διαμορφώνονται οι κοινωνικοί κανόνες.
- Τα άτομα παίρνουν θέσεις και ασκούν συγκεκριμένους ρόλους (π.χ. στον θεσμό του σχολείου έχουμε τους ρόλους του διευθυντή, του καθηγητή και του μαθητή).
4.3 Λειτουργίες των κοινωνικών θεσμών ⚙️
Κάθε θεσμός επιτελεί συγκεκριμένες λειτουργίες, οι οποίες διακρίνονται σε:
- Κύριες ή Δευτερεύουσες: Για παράδειγμα, κύρια λειτουργία του σχολείου είναι η μετάδοση γνώσεων, ενώ δευτερεύουσα είναι ο επαγγελματικός προσανατολισμός.
- Φανερές (έκδηλες) ή Κρυφές (λανθάνουσες): Τα ΜΜΕ έχουν ως φανερή λειτουργία την ενημέρωση, αλλά ως κρυφή την καλλιέργεια συγκεκριμένων καταναλωτικών προτύπων.
Στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι θεσμοί ήταν λίγοι και ο καθένας είχε πολλές λειτουργίες (π.χ. η εκκλησία παρείχε και εκπαίδευση). Σήμερα, οι θεσμοί έχουν γίνει πολλοί και εξειδικευμένοι.
4.4 Η αλλαγή των κοινωνικών θεσμών 🔄
Οι θεσμοί δεν είναι στατικοί· αλλάζουν όταν δεν εξυπηρετούν πλέον τις ανάγκες της κοινωνίας ή όταν έρχονται σε αντίθεση με τις σύγχρονες αξίες.
- Θεσμοθέτηση: Όταν ένας θεσμός δημιουργείται με νόμο (π.χ. το ολοήμερο σχολείο), ονομάζεται τυπικός.
- Θεσμοποίηση: Όταν ένας θεσμός προκύπτει από συνήθειες και πρωτοβουλίες ατόμων, ονομάζεται άτυπος (π.χ. έθιμα).
| Παράδειγμα Αλλαγής | Τι συνέβη; |
|---|---|
| Οικογένεια | Κατάργηση προίκας, ισοτιμία συζύγων. |
| Πολιτική | Κατάργηση βασιλείας, ένταξη στην Ε.Ε. Αλλαγή στις σχέσεις εξουσίας. |
| Εκπαίδευση | Κατάργηση σχολικής ποδιάς, καθιέρωση Πανελληνίων εξετάσεων. |
4.5 Ο θεσμός της οικογένειας 🏠
Η οικογένεια είναι ένας παγκόσμιος θεσμός με βασικές λειτουργίες την αναπαραγωγή, την ανατροφή και την κοινωνικοποίηση των νέων.
Μορφές Οικογένειας:
- Εκτεταμένη οικογένεια: Συνηθισμένη σε παραδοσιακές, αγροτικές κοινωνίες. Είναι πατριαρχική και περιλαμβάνει συγγενείς πολλών γενεών που ζουν και εργάζονται μαζί.
- Πυρηνική οικογένεια: Η κυρίαρχη μορφή στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες. Αποτελείται από τους συζύγους και τα παιδιά τους.
- Μονογονεϊκή οικογένεια: Τα παιδιά ζουν με έναν γονέα (λόγω διαζυγίου, χηρείας ή επιλογής).
Σύγχρονα φαινόμενα:
- Υπογεννητικότητα: Οφείλεται στο υψηλό κόστος ανατροφής και στην επαγγελματική καριέρα των γονέων. Στην Ελλάδα ο δείκτης είναι περίπου 1.3 παιδιά ανά οικογένεια. 📉
- Μεταφορά λειτουργιών: Πολλές παραδοσιακές λειτουργίες της οικογένειας (π.χ. φροντίδα ηλικιωμένων ή ασθενών) έχουν περάσει πλέον σε εξειδικευμένους φορείς, όπως νοσοκομεία ή οίκους ευγηρίας.
- Εναλλακτικοί θεσμοί φροντίδας: Όπως τα Παιδικά Χωριά SOS και οι ανάδοχες οικογένειες, που προσφέρουν αγάπη και ασφάλεια σε παιδιά που στερούνται τους φυσικούς τους γονείς.